Thế giới đang rơi vào cuộc khủng hoảng lương thực. Giá gạo xuất khẩu đắt chưa từng có. Nhưng miếng bánh lợi nhuận lại đang thuộc về doanh nghiệp Nhà nước và tư thương chứ không phải những người làm ra hạt gạo(!)

Nông dân thua thiệt

Ai cũng tưởng giá gạo xuất khẩu (XK) tăng cao như năm nay, nông dân ĐBSCL sẽ lời to. Nhưng không phải vậy. Mới vào đầu vụ hè thu năm nay mà giá lúa đã giảm. Theo ông Nguyễn Trí Ngọc, Cục trưởng Cục Trồng trọt (Bộ NN&PTNT), giá thành lúa hè thu vụ này ở mức 3.640-3.700đ/kg. Như vậy, giá lúa bán tại ruộng phải ở mức 5.500đ/kg trở lên thì nông dân mới đảm bảo đủ sống. Giá thành lúa cao, vì giá đầu vào tăng vọt. So sánh giá cả hiện nay với thời điểm tháng 1/2008, giá phân bón và các loại vật tư đều tăng lên gấp 2 lần. Các loại thuốc trừ sâu, công cắt lúa cũng tăng lên trên 2 lần. Lãi suất ngân hàng thì đang "nhảy múa" đến mức chóng mặt... Trong khi đó, giá gạo XK chỉ tăng 2,5 lần. Nhiều nhà kinh tế tính toán, với giá gạo XK tăng như hiện nay, chí ít giá mua lúa cho nông dân cũng phải ở mức 8.000đ/kg. Nhưng, do nhiều tác động kiềm chế, giá lúa chỉ tăng 1,5 lần. Vì thế, nông dân bao giờ cũng là người chịu thua thiệt(!)

Tuy biết mình bị ép giá nhưng nông dân không có khả năng trữ lúa bởi nhiều nguyên do. Khoảng 95% nông dân ĐBSCL vay vốn ngân hàng để sản xuất, theo phương thức ăn trước trả sau vào thời vụ thu hoạch. Lúa thu hoạch xong là bán ngay tại ruộng hoặc chở về nhà để chưa ấm chỗ đã phải gọi thương lái đến. Bán lúa vào lúc thu hoạch rộ nên không bao giờ nông dân được trả giá cao nhưng vẫn phải bán để trả nợ ngân hàng. Trả xong lại vay mới làm vụ kế tiếp. Cùng với ngân hàng là chủ các cửa hàng vật tư nông nghiệp đến đòi nợ vụ trước. Rồi tiền con cái học hành, chi tiêu gia đình... Trăm thứ đều trông vào hạt lúa. Trong cơn "bão giá" hiện nay, hơn bất cứ đối tượng nào, cùng một lúc nông dân phải gồng mình chịu hai "trận đòn": "đòn" tăng giá vật tư và "đòn" tăng giá tiêu dùng. Vì vậy, cái nghèo hết năm này đến năm khác cứ luẩn quẩn quanh người nông dân.

… cấy lúa trên lưng người nông dân?

Nói theo TS. Dương Văn Ni (ĐH Cần Thơ), có mấy người biết rằng, giá lúa gạo tăng nhưng thực chất nông dân không được hưởng lợi bao nhiêu, bởi những chính sách thiếu nhất quán khiến những người trung gian luôn hưởng lợi.

Cụ thể như việc ngừng XK gạo vừa qua, đã tạo điều kiện cho các doanh nghiệp tung tiền ra mua lúa vào với giá thấp, để khi có lệnh xuất, họ sẽ xuất với giá cao. Tong khi đó, tiền mà các doanh nghiệp tung ra là tiền Nhà nước. Hàng năm, cứ vào vụ thu hoạch, Nhà nước đã phải ưu tiên "rót" vào hàng ngàn tỷ đồng để các doanh nghiệp mua, trữ lúa. Riêng vụ đông xuân vừa qua, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam Nguyễn Đồng Tiến cho biết, NHNN đã chỉ đạo Ngân hàng NN&PTNT dành 4.000 tỷ đồng ưu tiên cho vay để doanh nghiệp thu mua lúa. Trớ trêu hay nghịch lý, trong khi nông dân bị ép giá thì doanh nghiệp Nhà nước chờ "tín hiệu" đưa gạo lên tàu XK với giá cao?

Về hiện tượng này, ông Lê Văn Lam (57 tuổi), nông dân ở ấp Tuyết Hồng, xã Tân Phước (Tân Hồng, Đồng Tháp) - người đã viết thư gửi lên Thủ tướng Chính phủ - cho rằng: "Họ (doanh nghiệp Nhà nước) làm ruộng, cấy lúa trên lưng người nông dân chúng tôi, nông dân mấy chục năm làm lúa cũng chỉ đủ ăn là mừng, trong khi các doanh nghiệp ngồi mát mà thu tiền tỷ"(!)

Các khâu trung gian, bao gồm thương lái mua gom, chủ vựa lúa gạo, doanh nghiệp xay xát tư nhân... là lực lượng áp sát nông dân. Trong tay sẵn có đồng tiền, không phải đóng thuế, mua bán tự do, họ tự làm giá và sẵn sàng ép giá khi nông dân cần và phải bán lúa. Họ có năng lực tích trữ khi giá lúa, gạo thấp và hưởng lợi từ thị trường khi giá rất cao.

Cần chia lại “miếng bánh”?

Thế giới đang rơi vào cuộc khủng hoảng lương thực, giá gạo lên "cơn sốt" chưa từng có, giá vật tư nông nghiệp tăng cao, trong khi đó, giá lúa trong nước lại giảm (?!). Nông dân ĐBSCL đang rất lo lắng, nhất là khi cao điểm thu hoạch vụ hè thu vào tháng 7, tháng 8 đang tới. Để tiêu thụ lúa cho nông dân, giữ sự ổn định và phát triển nông nghiệp và nông thôn, Nhà nước cần có chính sách kịp thời phân chia lợi nhuận một cách hợp lý trên thị trường lúa gạo.

Việc Nhà nước quy định giá sàn thu mua lúa như hiện nay chỉ mang tính hình thức, vì Nhà nước không có khả năng kiểm soát. Tăng cường năng lực cho tổ chức nông dân để có khả năng mặc cả là giải pháp hữu hiệu lâu dài. Trước mắt, Nhà nước cần sớm đưa ra chính sách điều tiết thị trường thu mua lúa với mức giá hợp lý để nông dân có lợi. Ông Lê Văn Lam đề nghị: "Phần lời nên chia đều cho nhà XK, doanh nghiệp làm hàng, phần còn lại phải mua lúa giá cao cho nông dân. Có như vậy nông dân mới đỡ thiệt thòi, cuộc sống mới được cải thiện bởi họ sống chỉ nhờ vào cây lúa vốn quá bấp bênh"./.