Chưa kiểm soát được các khoản bù lỗ bất hợp lý. Năm nay, nhà nước có thể bù lỗ cho kinh doanh xăng dầu tới khoảng 12.000 tỷ đồng.

Mặc dù Chính phủ đã ban hành chính sách cho phép doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu được tự chủ, chủ động điều chỉnh giá theo biến động của thị trường nhưng chưa khi nào doanh nghiệp được thực hiện đầy đủ chính sách này.

Đổi lại, nhà nước phải bù lỗ cho kinh doanh xăng dầu hàng năm với khoản kinh phí khổng lồ. Tuy nhiên, kết quả kiểm toán ở Tổng Công ty Xăng dầu Việt Nam (Petrolimex) mới đây cho thấy có nhiều bất hợp lý trong quản lý kinh doanh xăng dầu.

Dễ kê khống tỷ lệ hao hụt

Theo số liệu kiểm toán, chỉ riêng Petrolimex, năm 2004 nhà nước cấp bù lỗ cho kinh doanh dầu hơn 3.000 tỷ đồng, năm 2005 hơn 5.480 tỷ đồng. Năm 2006, Petrolimex đề nghị cấp bù lỗ hơn 4.980 tỷ đồng nhưng Kiểm toán nhà nước xác định là hơn 4.940 tỷ đồng, giảm hơn 40 tỷ đồng so với báo cáo của đơn vị do điều chỉnh và phân bổ lại chi phí.

Một lãnh đạo Bộ Tài chính cho biết năm 2007, số tiền bù lỗ cho kinh doanh xăng dầu lên tới hàng chục ngàn tỷ đồng. Năm nay, tại phiên họp thường kỳ Chính phủ tháng 3, Thủ tướng đã quyết định sẵn sàng bù lỗ hàng ngàn tỷ đồng mỗi tháng nhằm góp phần kiềm chế lạm phát. Bộ Tài chính liên tục phải giảm thuế suất thuế nhập khẩu xăng dầu (hiện bằng 0), gây áp lực lên nguồn thu của nhà nước. Dù được ưu đãi như vậy nhưng doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu nào cũng kêu lỗ, chậm được bù lỗ.

Thời gian qua, định mức hao hụt được Petrolimex tính theo Quyết định 758 năm 1986 của Bộ Vật tư (cũ) đã lạc hậu và Quyết định số 693 năm 2001 của tổng giám đốc Petrolimex chưa cụ thể, chi tiết. Vì vậy rất khó xác định được trách nhiệm cá nhân, tập thể trong quá trình bảo quản, vận chuyển, kinh doanh xăng dầu. Nếu các đơn vị kinh doanh đã được đầu tư công nghệ mới mà vẫn áp dụng tỷ lệ hao hụt cũ sẽ dễ dẫn đến tình trạng thất thoát do khai khống số lượng hao hụt.

Thiếu cạnh tranh bình đẳng

Ngay cơ chế bù lỗ xăng dầu cũng còn nhiều bất hợp lý. Theo tập quán, các doanh nghiệp thường có những quyền lợi nhất định trong những hợp đồng với nhà cung cấp nước ngoài (mức chênh lệch premium, chi phí vận chuyển, quan hệ cung cầu xăng dầu trên thế giới). Không phải doanh nghiệp nhập khẩu nào cũng nhập một giá như nhau vì còn tùy thuộc vào mức độ chặt chẽ khi đấu thầu. Do đó, lúc kiểm tra bù lỗ sẽ rất khó so sánh đơn giá nhập khẩu bình quân giữa các doanh nghiệp.

Trong khâu xác định chi phí sẽ có doanh nghiệp tìm cách phân bổ vào những mặt hàng dầu các khoản như: áp dụng hình thức khấu hao nhanh, thu hồi vốn nhanh nhằm làm tăng số lỗ, tăng chi phí mua sắm, chi phí quà tặng, các khoản hoa hồng để thu hút khách hàng. Theo kết luận của Kiểm toán nhà nước, rất khó xác định được chính xác chi phí riêng cho các mặt hàng dầu trong hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Chẳng hạn Petrolimex đã phân bổ hơn 64 tỷ đồng vào chi phí phát sinh của mặt hàng dầu.

Khi quyết toán mức cấp bù lỗ, nhà nước vẫn thực hiện theo hình thức cào bằng giữa các doanh nghiệp. Trong khi thực tế hiệu quả kinh doanh cũng như việc chấp hành quy định ở mỗi doanh nghiệp lại khác nhau.

Chẳng hạn những doanh nghiệp thực hiện nghiêm túc vấn đề tiết kiệm chi phí, xây dựng định mức hao hụt sát thực sẽ có mức chi phí thực tế khác với những doanh nghiệp lãng phí, sử dụng định mức hao hụt cao hơn. Khi đã chính thức vào WTO, Việt Nam cần thực hiện lộ trình điều chỉnh giá sát với thị trường. Nếu tiếp tục thực hiện cơ chế bù lỗ cho dầu hay kiềm hãm giá xăng thì sẽ tạo nên sự cạnh tranh thiếu bình đẳng.