1. Ba Đình là tên một cuộc khởi nghĩa chống thực dân Pháp trong phong trào Cần Vương nổ ra ở Nga Sơn, Thanh Hoá năm 1886 do Phạm Bành và Đinh Công Tráng lãnh đạo. Căn cứ của nghĩa quân được xây dựng trên ba làng Mỹ Khê, Thượng Thọ và Mậu Thịnh với hào sâu và luỹ tre dày đặc bao quanh. Đây là vùng đất trũng nên làng xóm được xây dựng ở những khu đất cao. Ba làng có ba ngôi đình mà nhìn từ làng nọ sang làng kia cũng thấy. Nghĩa quân chiến đấu dũng cảm với sự trợ giúp đắc lực của nhân dân trong vùng. Tuy nhiên, vũ khí thô sơ cùng cách phòng thủ cố định không thể đối đầu với quân đội Pháp có vũ khí hiện đại với sự tàn phá thâm độc (phun xăng đốt). Cuộc khởi nghĩa chỉ bùng lên được vài tháng (từ tháng 9-1886 đến tháng 1-1887). Tuy nhiên, tinh thần bất diệt của cuộc khởi nghĩa đã được lịch sử chống ngoại xâm của nhân dân Việt Nam ghi nhận. Địa danh Ba Đình đã xuất hiện từ cuộc khởi nghĩa này, khởi nghĩa Ba Đình. Hiện nay, tại phòng trưng bày số 1, Bảo tàng Cách mạng Việt Nam có trưng bày “Bát gạo than” được tìm thấy trong căn cứ Ba Đình. Đó là gạo do nhân dân quyên góp cho nghĩa quân đã bị quân Pháp phun xăng đốt cháy thành than, chứng tích của một trận đánh ác liệt năm xưa.

Lễ chào cờ mỗi buổi sáng tại Quảng trường Ba Đình, trước Lăng Bác Hồ (ảnh: Văn Lập)

2. Quảng trường Ba Đình được lấy theo tên vườn hoa Ba Đình vừa được đặt sau khi Bác sĩ Trần Văn Lai nhận chức Đốc lý Hà Nội (Thị trưởng) trong Chính phủ thân Nhật Trần Trọng Kim ngày 20-7-1945. Ngay sau khi nhận chức, ông đã quyết định đổi một loạt tên đường phố từ tiếng Pháp sang tiếng Việt lấy theo tên của các vị anh hùng Việt Nam như: Phố Ganier thành phố Đinh Tiên Hoàng, phố Boulevard Carnot thành phố Phan Đình Phùng... Vườn hoa Ba Đình được đặt tên thay cho vườn hoa Pugininer trước phủ Toàn quyền để ghi nhớ cuộc khởi nghĩa Ba Đình, một dấu son về tinh thần bất khuất của nhân dân Việt Nam. Đây là một việc làm thể hiện tinh thần dân tộc của một người trí thức đã làm được những việc có ích cho Hà Nội ở một thời điểm quan trọng

Chiều 2-9-1945, tại khu vực vườn hoa Ba Đình chứng kiến cuộc mít tinh của hơn 5 vạn đồng bào Hà Nội và các vùng lân cận, nghe Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, nay là nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Từ đây, địa danh Quảng trường Ba Đình đã trở thành nơi ghi dấu một mốc son chói lọi trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam trong thế kỷ 20, Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2-9. Sau khi miền Bắc hoàn toàn giải phóng, năm 1954, Quảng trường Ba Đình, Hà Nội trở thành nơi tổ chức những sự kiện trọng đại của đất nước, nhiều cuộc duyệt binh lớn đã diễn ra. Từ ngày 2-9-1975, Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khánh thành trên Quảng trường Ba Đình lịch sử và ngày ngày đón tiếp hàng nghìn người vào viếng.

Ba Đình, cái tên thân thương tựa cho tinh thần bất khuất của người Việt Nam, từ tên gọi một cuộc khởi nghĩa đã trở thành điểm tựa cho hồn thiêng sông núi mà mỗi người Việt Nam yêu nước thường tự nhớ về vào mỗi mùa thu lịch sử, mùa thu cách mạng.

Cẩm Phương