QĐND - Nhân dân các dân tộc ở Lào Cai vốn có truyền thống yêu nước, chống giặc ngoại xâm, đã được ghi lại trong sử sách của dân tộc ta. Truyền thống đó được nối tiếp trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Theo cuốn “Lịch sử xứ Đông Pháp”, sau nhiều lần tổ chức tấn công, sáng 30-3-1886, thực dân Pháp lần đầu đặt chân lên thị xã Lào Cai nhưng đi đến đâu chúng cũng vấp phải sức phản kháng của nhân dân các dân tộc thiểu số. Nhiều trận đụng độ giữa đồng bào và quân Pháp đã nổ ra như: Trận “Thác Tây” (Bát Xát) vào năm 1886 là trận chiến thắng lớn đầu tiên của quân và dân Lào Cai; cuộc bạo động chống Pháp của Giàng Chẩn Hùng (Bắc Hà) năm 1904; cuộc xưng vương của Giàng San (Sa Pa năm 1918); của Cháng Tả Dìn và Sần Sử ở Mường Hum, Ý Tý (Bát Xát) năm 1918.

Để ca ngợi các chiến công đó, nhân dân đã sáng tác những câu ca, bằng lời thơ giản dị, mộc mạc dễ hiểu để ca ngợi biểu dương và khích lệ tinh thần chống Pháp của đồng bào dân tộc. Xin nêu một số trận tiêu biểu: 
   Ngày 29-2-1896 tại vùng Phìn Ngan (Bát Xát) đã diễn ra trận chiến kéo dài từ 8 giờ sáng đến 5 giờ chiều giữa đồng bào các dân tộc với quân Pháp. Trận đánh này có ảnh hưởng lớn trong nhân dân vùng Nhạc Sơn, đến nay bà con dân tộc vùng Quang Kim còn lưu bài ca: “Cha anh ta tấm lòng chưa chết/Rủ mọi người đoàn kết chống Tây/Đánh ở đèo Mường San/Chắn ngang đến núi Sải Duôn” (đèo Mường San và núi Sải Duôn ở giữa hai xã Quang Kim và Phìn Ngan - Bát Xát). Năm 1909, Cai Khạt là người Thái Than Uyên bị bắt đi lính cho Pháp, ông chống lại, bị thực dân Pháp bắt giam tại Nhà tù Sơn La. Nuôi chí căm thù giặc Pháp và tay sai, ông bí mật xây dựng lực lượng. Lợi dụng sơ hở của địch, ông chỉ huy anh em tù giết lính gác, cướp kho súng, tổ chức đánh chiếm trại lính, dinh Chánh sứ Sơn La. Cuộc bạo động thất bại, ông bị địch bắt và sát hại. Nhưng tấm gương yêu nước của ông luôn sống mãi trong lòng nhân dân, đồng bào Thái đã làm thơ ca ngợi ông: “Tướng nổi dậy là Cai Khẹt Mường Than/Anh dũng tung hoành nơi trung tâm Tây đóng”.

Năm 1947, thực dân Pháp tái chiếm Lào Cai, dưới sự lãnh đạo của Huyện bộ Việt Minh, lực lượng tự vệ các địa phương cùng với bà con dân tộc đứng ra kêu gọi những quan chức cũ như lý trưởng, tổng đoàn, binh thầu... ra đầu thú cách mạng; đồng thời tăng cường công tác tuyên truyền đường lối kháng chiến, sáng tác khẩu hiệu, bài ca nêu quyết tâm đánh giặc. Đồng bào các dân tộc Sa Pa đã sáng tác nhiều khẩu hiệu, câu ca đầy khí thế cách mạng thời kỳ đó; một trong những câu ca hiện nay nhân dân thị trấn Sa Pa còn lưu truyền: “Sa Pa nước ngọt đất lành/Thằng Tây mày đến tao phanh thây mày/Sa Pa đâu phải của bay/Dân ta làm lụng cho mày nhởn nhơ”.

Tinh thần đánh giặc giữ gìn quê hương và những câu ca mộc mạc đã góp phần vào truyền thống cách mạng của quân và dân Lào Cai sau này.  

Nguyễn Văn Vãn