Đội văn nghệ bản Che Căn với điệu quạt xòe truyền thống.

Ra Hà Nội công tác, tôi may mắn được lên miền Tây Bắc- nơi có loài hoa ban bình dị và những thiên tình sử “Xống chụ xon xao”, “Lhá pa dí” hoặc khúc bi ca “Tiếng hát làm dâu” với bao nhiêu nỗi niềm trĩu nặng...

Từ Hà Nội qua Hòa Bình, Sơn La rồi đến Điện Biên, hơi ấm từ núi rừng như lan tỏa khắp nơi, hòa cùng sắc nắng vàng vương đầy trên những triền núi cao, ngang qua những thửa ruộng bậc thang dọc miền biên giới. Trên đoạn đường từ thành phố Điện Biên Phủ vào bản Che Căn, nhiều người dân Thái, Mông, Hà Nhì… gương mặt tươi vui với những nụ cười còn vướng bận chút e ngại. Các em học sinh trong những bộ áo quần sặc sỡ sắc màu, đưa tay vẫy chào rất thân thiện.

Bản Che Căn, xã Mường Phăng, huyện Điện Biên (tỉnh Điện Biên) đến nay vẫn còn những căn nhà sàn cổ khá nguyên vẹn. Gặp chúng tôi, ông Lò Văn Anh, Trưởng bản mừng vui cho biết: Mường Phăng là vùng đất cách mạng, là nơi mà cách đây hơn nửa thế kỷ, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã chọn để đặt Sở Chỉ huy chiến dịch Điện Biên Phủ, nơi phát đi hiệu lệnh tiến công và cũng là nơi tổ chức mừng chiến thắng Điện Biên Phủ. Hiện nay, người dân Mường Phăng nói chung, bản Che Căn nói riêng rất có ý thức bảo tồn, phát huy truyền thống văn hóa của dân tộc mình.

Theo phong tục của dân tộc Thái vào những ngày lễ, tết, ngày vui của dòng họ, gia đình, nhất là nhà đón khách quý… vòng xòe thường được tổ chức như một nghi lễ dân gian để đón mừng và bên ánh lửa bập bùng, tay trong tay tình cảm con người gần gũi, xiết chặt, thể hiện nét đẹp truyền thống nhân văn sâu sắc.

Nghệ nhân Lường Thị Tủ, 70 tuổi, dân tộc Thái ở bản Che Căn là người hiểu biết rất nhiều về văn hóa Thái. Mặc dù tuổi cao nhưng ngày đêm cụ vẫn lặn lội qua nhiều ngọn núi, dòng sông đến nhiều vùng đất có người Thái sinh sống để sưu tầm những bài hát, điệu múa của dân tộc Thái, đặc biệt là các bài hát, điệu múa cổ để giới thiệu và truyền lại cho con cháu. Cụ cho biết: Ở Mường Lò có xòe Mường, xòe Tày, múa xòe của mỗi dân tộc nơi đây đều có nét độc đáo riêng. Truyền thống xòe Thái nổi bật hơn, trầm bổng hơn, có nhạc xòe bằng khèn bè trống mõ với ống nứa, gõ vào nhau tạo ra những âm thanh làm nhạc nền cho người múa. Xòe Thái có khăn đỏ dài quàng qua cổ, tô điểm thêm bộ áo váy đẹp. Xòe Thái không gian nhỏ mà khuôn múa lớn, có không gian thu hút tới cả trăm, ngàn người tham gia, gọi là “đại xòe”.

Đến nay, văn hóa Thái còn gìn giữ được sáu điệu xòe cổ. Điệu “khắm khen” tức điệu nắm tay nhau vòng tròn, biểu hiện cho tình đoàn kết các dân tộc anh em trong cộng đồng người Việt. Điệu “khấm khăn mời lẩu” tức nâng khăn mời rượu tỏ lòng yêu quý và mến khách. Điệu “phá xí” tức bỏ bốn, tượng trưng cho bốn phương trời đất, sự đoàn kết trao đổi tình cảm của con người. Điệu “đổn hôn” tức tiến, lùi và nhào ra phía trước, lùi về sau thể hiện việc dẫu trời đất có dông bão, sóng gió nhưng tình cảm con người với con người luôn gắn chặt bên nhau. Điệu “nhôm khăn” tức tung khăn thể hiện niềm vui mùa lúa thắng lợi, xây nhà mới, sinh con thêm cháu, cưới xin. Điệu “ỏm lọm tốp mư” vòng tròn cổ tay thể hiện sự vui mừng gặp gỡ, bịn rịn khi chia tay nhau sau mỗi cuộc xòe. Qua mỗi bước xòe, người ta như được gột rửa tinh thần, gần gũi chan hòa với nhau hơn, yêu người, yêu đời để bước vào cuộc sống lao động với một niềm tin sáng trong phơi phới. 

Cùng chúng tôi đi thăm “nét cổ” ở bản Che Căn, ông Lương Văn Phảm, Bí thư chi bộ Che Căn cho biết thêm: Mặc dù chỉ có 61 hộ dân và 399 khẩu, nhưng bản Che Căn vừa thành lập đội văn nghệ, đội múa quạt, múa xòe  phục vụ cho đời sống cộng đồng, cho các đợt liên hoan văn nghệ, phục vụ du lịch. Nói xong, như một minh chứng hiện thực, ông mời chúng tôi về nhà văn hóa bản và cùng xem đội văn nghệ biểu diễn.

 Chiều tím mờ, bóng núi lùi dần về chân trời phía xa xa, trong không gian như tranh tối, tranh sáng… tiếng trống, tiếng chiêng lúc trầm bổng, lúc nhộn nhịp, sôi nổi như lôi cuốn, mời gọi… Những cô gái, những bà mẹ hằng ngày đảm đang trong việc làm nương rẫy, quay sợi dệt vải... giờ đây đã trở thành những “diễn viên” tươi trẻ, hồn nhiên đắm say trong điệu múa quạt, múa xòe vui tươi mà đầm ấm. Bông lửa bay réo rắt trong màn đêm huyền diệu, có ai cầm lòng được, để rồi trái tim thôi thúc bước vào vòng xòe say đắm. Tây Bắc huyền thoại rạng ngời ánh lửa và lòng người cứ phơi phới, rạo rực đắm say...

Bài và ảnh: LÊ QUANG HỒI