Trung bình cứ ba ngày trên địa bàn thành phố Hà Nội lại xảy ra một vụ tai nạn lao động. Tại sao lại xảy ra tình trạng này trong khi các quy định về an toàn lao động đã được ban hành? Bằng những con đường khác nhau chúng tôi đã bước đầu tìm ra những "lỗ hổng" gây nên hiểm họa...

Lao động trên cao nhưng không có trang bị bảo hộ. Ảnh: Xuân Dũng

Rầm! Giàn giáo sụp đổ làm bốn người thợ xây rơi tự do từ tầng ba xuống mặt đất. Hậu quả làm cả bốn người đều bị thương nặng, trong đó nặng nhất là anh Nguyễn Văn Huấn, 47 tuổi ở thôn Hoàng Mai (xã Hoàng Ninh, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang) bị gãy xương sống. Vụ tai nạn lao động (TNLĐ) này xảy ra tại một công trình xây dựng thuộc địa bàn huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội cách đây không lâu. Kể lại vụ tai nạn, anh Huấn nói: "Tại công trình có hai nhóm thợ cùng làm việc. Khi ngừng công việc, nhóm kia đã tháo dỡ một trong bốn cột chống giàn giáo mà nhóm tôi không biết. Thế nên lúc bước sang giàn giáo của nhóm bạn, giàn giáo đã sụp đổ. Đáng lẽ phải kiểm tra giàn giáo thật kỹ trước khi trèo lên làm việc nhưng chúng tôi lại bỏ qua…".

Sau 18 ngày điều trị tại Bệnh viện Việt-Đức, nhờ ba chiếc đinh ghim nẹp xương sống, giờ đây anh Huấn đã đi lại được nhưng mỗi khi trái gió trở trời, sống lưng anh lại nhức nhối, đau buốt. Từ một lao động chính có thu nhập 50.000 đồng/ngày bằng nghề thợ xây, giờ đây anh Huấn không thể làm được việc gì giúp đỡ vợ con. Kinh tế gia đình anh hiện rất khó khăn vì thu nhập chủ yếu chỉ trông vào vài sào ruộng khoán. Hai đứa con anh, một đã học xong lớp 12 nhưng chưa có việc làm, đứa còn lại đã phải nghỉ học. Không những thế, tổng số tiền điều trị vết thương cho anh Huấn hơn 30 triệu đồng, ngoài sự hỗ trợ của nhà thầu công trình là 10 triệu đồng, còn lại gia đình anh phải vay lãi, số nợ đang tăng lên hằng ngày. Anh Huấn than thở: "Hơn một năm nữa tôi phải đi mổ tháo đinh, tốn kém khoảng 10 triệu đồng nữa, gia đình tôi chưa biết phải xoay sở như thế nào để có số tiền này?".

Tình cảnh của anh Huấn chỉ là một trong hàng trăm trường hợp bị TNLĐ mỗi năm tại các công trình xây dựng trên địa bàn Hà Nội. Năm 2006, mặc dù chỉ xếp thứ năm trong số các địa phương có nhiều TNLĐ nhất cả nước, thành phố Hà Nội vẫn có 152 vụ TNLĐ, làm 158 người chết và bị thương, bình quân cứ 3 ngày xảy ra một vụ TNLĐ. Đây mới chỉ là những con số thống kê được từ báo cáo của những doanh nghiệp Nhà nước. Còn khối doanh nghiệp tư nhân thi công hàng nghìn công trình nhà ở dân dụng, sử dụng hàng chục nghìn lao động tự do thì hầu như không thống kê.

Theo ông Nguyễn Xuân Kỳ, Phó chánh Thanh tra Sở Lao động-Thương binh và Xã hội Hà Nội thì tại các công trình dân dụng của tư nhân, tai nạn xảy ra thường xuyên hơn, do các chủ cai thầu không trang bị phương tiện bảo hộ lao động cho người lao động. Ông Kỳ cũng cho biết thêm: "Chúng tôi đã tổng kết trong bảy năm gần đây số người chết và bị thương do TNLĐ trong lĩnh vực xây dựng chiếm 45 đến 48% tổng số người bị TNLĐ trên toàn thành phố".

... Đến các công trình tạm bợ

Chúng tôi đã tiến hành khảo sát một số công trình xây dựng tại khu đô thị mới Trung Hòa-Nhân Chính, Mỹ Đình, Đền Lừ (Hà Nội)… và có thể dễ dàng nhận thấy tình trạng mất an toàn tại các công trường này. Rất nhiều công nhân làm việc trên cao, nhưng không có dây an toàn, mũ bảo hộ… Hệ thống giàn giáo được chống đỡ tạm bợ bằng tre, gỗ… Phần lớn các công trình xây dựng quy mô nhỏ, chủ công trình không quan tâm đến việc che chắn, không phủ lưới bảo vệ. Nhóm phóng viên chúng tôi đã hỏi hàng chục công nhân đang thi công trên nhiều công trình đang xây dựng tại Hà Nội về các quy định tối thiểu về an toàn lao động khi thi công thì hầu hết nhận được câu trả lời: "Không biết". Tại công trình số 14, khu đô thị Đền Lừ, khi được hỏi về việc trang bị bảo hộ cho người lao động, ông Đỗ Hùng, Đội trưởng Đội thi công số 3, Công ty xây dựng dân dụng Hà Nội cho biết: "Theo quy định thì chỉ các công nhân trong biên chế của đội mới có tiêu chuẩn về trang bị bảo hộ. Còn lại các công nhân lao động thời vụ thì không có, vì không nằm trong quy định của công ty…". "Nếu xảy ra mất an toàn, thì việc đền bù cho người bị nạn sẽ thực hiện thế nào?"-Chúng tôi hỏi. Ông Hùng cười khì: "Thì tùy tình hình tài chính của công ty. Có nhiều thì hỗ trợ nhiều, có ít thì hỗ trợ ít…".

Quy định đã bị phớt lờ

Theo ông Cù Thanh Dương, Trưởng ban Bảo hộ lao động (Liên đoàn Lao động Hà Nội) thì trên thực tế, có tới 80% lao động trên các công trình là lao động tự do, làm theo thời vụ, không được đào tạo chuyên môn, thiếu kiến thức về ATLĐ. Các chủ thầu khi nhận công trình thường "đón" các lao động này tại chợ lao động với "hợp đồng miệng" làm việc theo công trình hoặc ngày công để giảm chi phí (đào tạo, trang bị bảo hộ, bảo hiểm…) và khi xảy ra TNLĐ họ chỉ đưa nạn nhân vào viện, trang trải một phần viện phí rồi bỏ mặc. Nạn nhân Nguyễn Văn Huấn cho biết: Hơn 14 năm làm nghề thợ xây anh chưa hề được trang bị kiến thức về ATLĐ, rất hiếm khi người sử dụng lao động mua sắm đầy đủ các phương tiện như: quần áo bảo hộ lao động, mũ bảo hiểm… và không có các cam kết với chủ thầu về ATLĐ nên khi xảy ra TNLĐ với người lao động phần bồi thường của người sử dụng lao động chỉ là vì... “tình cảm” chứ chẳng bám vào quy định nào.

Là đơn vị có trách nhiệm bảo vệ quyền lợi cho người lao động, mỗi năm, Ban Bảo hộ lao động phối hợp các cơ quan liên quan kiểm tra công tác an toàn, vệ sinh lao động được khoảng 15 đơn vị; kiểm tra công tác bảo hộ lao động được hơn 20 đơn vị, còn lại do các Công đoàn cơ sở tự kiểm tra là chính. Qua thống kê của Ban Bảo hộ lao động Hà Nội thì trong năm 2006, cả thành phố chỉ có 932 cơ sở ban hành nội quy về an toàn, vệ sinh lao động và chỉ có 646 cơ sở có phân cấp trách nhiệm về bảo hộ lao động, trong khi toàn thành phố ước tính có hơn 2.000 cơ sở sử dụng lao động. Ông Dương thở dài: “Có đến 90% số lao động tại các công trường vi phạm quy trình ATLĐ. Và có lẽ do chế tài chưa đủ sức răn đe, nên chủ các công trình phớt lờ chuyện này. Có công trình năm trước chúng tôi kiểm tra, xử phạt hành vi vi phạm quy định về an toàn lao động, năm sau, quay lại công trình, lại buộc phải phạt thêm lần nữa”. Tình trạng tái phạm các quy định về ATLĐ tại các công trình trên địa bàn là khá phổ biến.

Bốn Thanh tra “bơi” trên... hai nghìn công trình

Năm 2006, lực lượng Thanh tra của Sở Lao động-Thương binh và Xã hội tổ chức được 20 cuộc kiểm tra các công trình xây dựng, xử phạt ba đơn vị vi phạm với tổng số tiền 30 triệu đồng. Vừa qua, trong tuần lễ quốc gia về vệ sinh-an toàn lao động-phòng, chống cháy, nổ, Ban Bảo hộ lao động kiểm tra được 15 công trình và xử phạt thêm ba vụ. Ông Kỳ cho biết: “Chúng tôi có kiến nghị và được thành phố chấp nhận phương án giao cho các quận, huyện kiểm tra, báo cáo công tác ATLĐ tại các công trình trên địa bàn, nhưng hơn một năm qua vẫn chưa có đơn vị nào báo cáo. Ngay cả chính quyền các cấp cũng chưa quan tâm đúng mức về vấn đề này”. Phòng Thanh tra của Sở Lao động-Thương binh và Xã hội Hà Nội có tất thảy bốn người, trong đó hai người là “sếp”, còn lại hai nhân viên. Đội ngũ này sẽ chịu trách nhiệm thanh, kiểm tra toàn bộ các công trình xây dựng trên địa bàn 11 quận, huyện của thành phố Hà Nội, ước tính hơn 2.000 công trình và khoảng 40 nghìn doanh nghiệp có sử dụng lao động. Theo cách tính thông thường, để kiểm tra hết lượt các công trình này thì Phòng Thanh tra phải mất chừng 50 năm. Có lẽ lợi dụng sơ hở này nên các chủ đầu tư, nhà thầu thường “bỏ qua” khoản đầu tư bảo đảm ATLĐ. Để chấn chỉnh việc này thì cơ quan chức năng lại chưa đủ mạnh và các quy định về xử phạt còn quá “nhẹ tay” nên có trường hợp chủ đầu tư, nhà thầu chấp nhận bị phạt và cho rằng như thế còn “rẻ” hơn là phải đầu tư về bảo hộ lao động theo quy định. Đó chính là những “lỗ hổng” mà mỗi năm cướp đi sinh mạng của hàng trăm người, hàng trăm người khác mang thương tật suốt đời.

Chúng tôi cho rằng, chỉ khi nào siết chặt các quy định về ATLĐ và xử lý thật nghiêm những công trình vi phạm; bắt buộc các chủ công trình phải xác định hạng mục đầu tư cho ATLĐ, đồng thời tăng cường mạng lưới thanh tra và buộc các chủ đầu tư phải phổ biến thường xuyên quy định về chế độ bảo đảm ATLĐ cho người lao động, làm cho người lao động ngày càng có nhận thức đầy đủ hơn về công tác này thì hiểm họa chết người mới có thể được hạn chế.

TUẤN TÚ-HÒA ĐỨC TRUNG