QĐND Online - Một ngày nào đó bạn dạo bước trên con đường rợp bóng cây xanh ở Hải Châu, hoặc bất chợt bắt gặp bức tượng đá cẩm thạch đặt trước khuôn viên ngôi trường tiểu học tại Sơn Trà (Đà Nẵng), tất cả đều mang tên Lê Bá Trinh thì xin đừng ngạc nhiên. Bởi vì, ông là nhà Chí sĩ yêu nước, một người con ưu tú của đất Quảng Đà.

Bìa tác phẩm chí sĩ Lê Bá Trinh.

Bạn muốn hiểu hơn những gì đã biết về ông, có  thể tìm đọc tác phẩm “Chí sĩ Lê Bá Trinh” (Nhà xuất bản QĐND-2009) do nhà nghiên cứu văn nghệ dân gian Lê Hoàng Vinh sưu tầm và giới thiệu. Cùng với lời mở đầu tác giả nói về thân thế và sự nghiệp của Chí sĩ Lê Bá Trinh, bạn sẽ nhanh chóng nhận ra tinh thần khảng khái, giàu lòng yêu nước thông qua lời tự bạch của nhà chí sĩ: “Thế là thi Hương tôi đã đỗ cử nhân; sang năm sau (1901) vào thi Hội, thi Đình, tuy không đỗ tiến sĩ, phó bảng, nhưng tôi đã đủ điểm được bổ dụng làm quan. Nhưng vận nước thời suy vong, thất phu hữu trách. Tôi đã từ chối khi được sắc lệnh bổ dụng làm Tri phủ Điện Bàn. So với kẻ khác chắc họ đã đắc chí ở chỗ có tài, được vênh vang trong thiên hạ; tôi cũng biết thế, nhưng không phải không bắt chước họ được. Nhưng đắc chí của tôi không ở chỗ ấy, mà đắc chí của tôi là làm quan không sướng bằng ở tù”.

Cuốn sách dày hơn 500 trang là sự chắt lọc từ 95 nguồn tài liệu khác nhau như “Quảng Nam đất nước và nhân vật”, “Phong trào Duy Tân”, “Việt Nam phong sử”…. và hàng chục năm điền dã Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam… của nhà nghiên cứu Lê Hoàng Vinh. Bên cạnh những sử liệu về cuộc đời nhà chí sĩ, bạn còn có cơ hội tìm hiểu thêm về Phong trào Duy Tân và tinh thần doanh nghiệp, Lịch sử đấu tranh cách mạng huyện Hòa Vang.v.v. Đặc biệt, trong tác phẩm còn có bản “Côn Lôn 1908 - Ký sự lịch sử” nổi tiếng của cụ Huỳnh Thúc Kháng.

Tổng kết cuộc đời của nhà Chí sĩ yêu nước, tác giả Lê Hoàng Vinh, cũng là hậu duệ của ông, đã khái quát: “Cuộc đời Nội bá Lê Bá Trinh, sống qua được hai phần đời người: sinh năm 1878 mất năm 1934 thọ 56 tuổi, nhưng việc học tập và rèn luyện ý chí mất 23 năm. Đến khi đậu được Cử nhân lúc 23 tuổi; tưởng như thế sẽ vinh thân, phì gia, nếu làm tay sai cho thực dân Pháp”. Dĩ nhiên không có gì lạ khi đất Quảng, một vùng đất chứa đựng nhiều giai thoại, vùng địa linh của xứ Đàng Trong đã sinh ra ông, một trong những nhân kiệt của quê hương. Chắc mỗi chúng ta đều đồng ý quan điểm: không riêng gì con cháu họ Lê luôn nhớ lời diễn thuyết của nhà chí sĩ trong lúc vận động phong trào Duy Tân: “Lấy thương yêu đồng bào làm tôn chỉ”, mà thế hệ trẻ hôm nay cũng lấy đó làm mục đích sống. Đây cũng là điều tác giả bài viết này muốn gửi tới độc giả khi cầm trên tay cuốn “Chí sĩ Lê Bá Trinh”.

Bài và  ảnh: Nguyễn Sỹ Long.