QĐND - Trong lúc miền Trung, Nam Trung Bộ đang gồng mình chống chọi và khắc phục hậu quả lũ lụt thì ở miền Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), tình trạng thiếu mưa, vắng lũ đang diễn ra trên diện rộng. Các nhà khoa học cảnh báo, thời gian tới hạn hán sẽ diễn ra gay gắt. Việc chống hạn  phải thực hiện ngay từ bây giờ chứ không thể để nước đến chân mới nhảy.

Hệ lụy do “lũ cạn”, “lũ mặn”!

Độ này những năm trước, mực nước hồ Trị An đầy ăm ắp, thậm chí có năm cơ quan chức năng phải tiến hành xả lũ để đảm bảo an toàn công trình thủy điện. Nhưng năm nay, dù đang vào cao điểm của mùa mưa lũ nhưng nước lòng hồ chẳng khác gì mùa khô. Mực nước hồ thủy điện Trị An trong tháng 10-2010 chỉ cao hơn mực nước “chết” có 0,2-0,3m, thấp hơn so cùng kỳ những năm trước 10-11m. Lượng mưa ít, không chỉ ảnh hưởng đến công suất phát điện mà hàng ngàn hộ dân sinh sống bằng nghề đánh bắt, nuôi trồng thủy sản ở lòng hồ cũng rơi vào cảnh đìu hiu.

Chèo xuồng dẫn chúng tôi đi thực tế, ông Nguyễn Văn Phượng, Chủ tịch Hội Nông dân xã Mã Đà, huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai nói:

- Mùa mưa hằng năm là mùa làm ăn của ngư dân. Cá tôm theo con nước sinh sôi. Năm nay mực nước thấp, tôm cá lèo tèo, ngư dân làm ăn thất bát lắm.

Mực nước hồ Trị An quá thấp đã ảnh hưởng lớn đến công suất phát điện và cung cấp nguồn nước phục vụ sản xuất.

Mực nước thấp nên xung quanh bờ hồ và vùng lòng hồ bán ngập, nhất là ở khu vực Mã Đà, cây mai dương mọc tua tủa, xâm lấn hệ sinh thái lòng hồ. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Đồng Nai dự kiến sẽ thả bổ sung một triệu cá bột (cá giống) xuống hồ để bổ sung nguồn lợi thủy sản, nhưng do nước thấp nên đến nay vẫn chưa thực hiện được. Tình trạng tương tự cũng đang xảy ra ở thủy điện Thác Mơ (Bình Phước). Những công trình thủy điện này còn có vai trò điều tiết lũ, cung cấp nước phục vụ sản xuất. Tuy nhiên, với tình hình hiện tại, ngành nông nghiệp các địa phương đang đau đầu với bài toán tìm nguồn nước tưới cho sản xuất vụ đông xuân.

Nếu như vùng Đông Nam Bộ chủ yếu chịu tác động của tình trạng “lũ cạn” thì khu vực ĐBSCL đang phải gồng mình chống chọi thêm với hiện tượng “lũ mặn” do tình trạng nước biển xâm lấn từ các cửa sông. Theo thống kê của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn khu vực Nam Bộ, 10 năm qua mực nước lũ ở ĐBSCL giảm dần theo từng năm một. Năm ngoái, lũ thấp hơn so với cùng kỳ những năm trước khoảng một mét và đến năm nay thì... mất hẳn. Lũ không về, trong lúc mực nước biển hằng năm lại dâng cao nên hiện tượng xâm mặn diễn ra sớm, diễn biến phức tạp. Hàng triệu hộ dân đã và đang chịu ảnh hưởng nặng nề từ việc ĐBSCL không có lũ. Hoạt động đánh bắt, nuôi trồng thủy sản và hệ thống làng nghề làm ăn trong mùa lũ ở ĐBSCL rơi vào cảnh đìu hiu. Nguy cơ hoang mạc hóa đất đai ở các vùng cửa sông và cằn cỗi hóa đất nông nghiệp do không có phù sa bồi đắp đang đến gần. Bên cạnh đó là sự bùng phát của các loại dịch bệnh, sâu bọ hại cây trồng...

Chống hạn: Những giải pháp cấp bách và lâu dài

Theo phân tích của giới khoa học, hiện tượng thiếu mưa, vắng lũ ở Đông Nam Bộ và ĐBSCL năm nay là do tác động của quá trình biến đổi khí hậu. Thực trạng này sẽ tiếp tục diễn ra gay gắt trong những năm tiếp theo. Trước mắt, để đảm bảo xuống giống vụ đông xuân năm 2010, các địa phương phải lo tích trữ nước, củng cố hệ thống thủy lợi phục vụ công tác tưới tiêu. Tại thủy điện Trị An, từ đầu tháng 10 đến nay cơ quan chức năng chỉ duy trì 2/4 tổ máy hoạt động, đảm bảo công suất phát điện 40-50% nhằm duy trì mực nước trong hồ Trị An không tụt xuống mực nước “chết”.

Sản phẩm đánh bắt thủy sản ở hồ Trị An giảm sút mạnh do thiếu mưa.

Ngày 3-11, trao đổi với chúng tôi qua điện thoại, PGS-TS Lê Mạnh Hùng, Giám đốc Viện Khoa học thủy lợi Việt Nam cho biết: Củng cố, quy hoạch hệ thống thủy lợi trữ ngọt, ngăn mặn để chống hạn là một trong những nhóm giải pháp được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn quan tâm phối hợp với các địa phương Nam Bộ triển khai thực hiện. Bộ đã chỉ đạo sát sao và tạo điều kiện thuận lợi để các viện nghiên cứu triển khai các đề tài nghiên cứu, ứng dụng để đối phó với biến đổi khí hậu, chống triều cường, xâm mặn, chống hạn hán, duy trì sản xuất nông nghiệp ổn định, phát triển. Một trong những đề tài lớn là chống triều cường ở Thành phố Hồ Chí Minh bằng hệ thống cống ngăn triều, đến nay đã cơ bản hoàn thành. Sắp tới sẽ quy hoạch lại hệ thống thủy lợi vùng ĐBSCL, hoàn chỉnh hệ thống cống ngăn mặn, quản lý, điều tiết nước, trữ nước ngọt trên hệ thống kênh rạch... Bên cạnh hoạt động chuyên môn của các ngành chức năng và chính quyền địa phương, cần chú trọng công tác tuyên truyền để nâng cao kiến thức, thông tin, dự báo, giúp người dân thích ứng dần với quy trình sản xuất phù hợp với quá trình biến đổi khí hậu; khuyến khích người dân chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, nhất là chuẩn bị các giống lúa chịu hạn, chịu phèn, năng suất cao để đưa vào sản xuất. Việc quy hoạch hệ thống thủy lợi cần được gắn liền với phát triển trồng cây xanh, góp phần giảm thiểu khí thải và điều tiết khí hậu.

Bài và ảnh: PHAN TÙNG SƠN