Đội “Chạy Lợn” vào cuộc

QĐND Online - Thôn Duyên Yết, xã Hồng Thái, huyện Phú Xuyên (Hà Nội) quanh năm lặng lẽ bên dòng sông Hồng thơ mộng. Nhưng cứ ăn xong cái Tết Nguyên Đán là cả làng nhôn nhịp và tưng bừng khác thường với một lễ hội có một không hai khắp đồng bằng Bắc Bộ: Hội “Chạy Lợn”. Năm nay hội to hơn, nhiều người tham dự hơn, vì được Sở VH-TT-DL Hà Nội đưa vào danh sách những giá trị văn hóa phi vật thể của 1000 năm Thăng Long- Hà Nội...

Cuộc diễn tập cuối cùng

Đầu giờ chiều ngày mồng sáu tết Kỷ Sửu, người dân cả xóm và hàng trăm khách du lịch có mặt tại nhà của người đội trưởng đội “Chạy Lợn” của xóm 2 có tên là Mừng. Tất cả đang tụ tập để chứng kiến cuộc tập dượt cuối cùng của đội “Chạy Lợn” xóm, chuẩn bị cho ngày mai thi đấu chính thức.

Hơn hai chục người là thành viên trong đội nai nịt gọn gàng đứng vòng tròn xung quanh một cái sân rộng gần chục mét vuông. Khi ba tiếng trống lệnh cất lên, hai người mặc áo đen, thắt đai vàng khiêng một chú lợn chạy vào giữa đội hình. Từ bốn phía, tất cả nhào vào con lợn thực hiện phần việc của mình. Một người cầm con dao phay nặng 7 ki-lô-gam xoáy một vòng tròn quanh cổ con vật. Khi con dao chạy đến phần xương cổ, một người cầm chiếc dùi cui gõ nhẹ vào con dao. Chiếc đầu con lợn lìa ra. Trong khi đó, một bàn tay khác đã khéo léo luồn qua vết mổ của một đường dao, lấy ra tất cả nội tạng. Một người khác đã lấy được lớp màng mỡ bên ngoài dạ dày. Và những người khác đã vặt được đuôi lợn, cùng những phần thịt theo yêu cầu cho mâm lễ.

Chỉ trong tích tắc, con lợn chừng nửa tạ đã mất đầu, nhưng còn thoi thóp trên sân. Từng người nhanh chóng cầm phần thịt lợn mà mình phụ trách chạy đến nhúng vào nồi nước đang sôi sùng sục bên cạnh. Gần như ngay lập tức một mâm cỗ chín món theo yêu cầu của làng đã được bày ngay ngắn. Chiếc đồng hồ của vị trọng tài chỉ kịp chạy qua 2 phút 30 giây.

Cánh phóng viên nhiếp ảnh có mặt đều sững sờ vì “sự kiện” trôi đi quá nhanh. Nhiều người đã không thể có những bức ảnh như ý vì khó lòng theo kịp tốc độ dao kéo và đôi tay người mổ. Chỉ có những người có kinh nghiệm, kịp phục sẵn ở một góc độ tốt và đặt máy ở chế độ “bắn liên thanh” mới có vài tấm ảnh thể hiện được nội dung chính công việc đang diễn ra.

Chỉ trong tích tắc, mâm lễ vật chín món đã hoàn thành

Chuyện thần tướng thách thức làng khao quân

Sự tích ra đời của lễ hội “Chạy Lợn” được kể lại từ thời Hùng Vương. Khi đó Cao Sơn Đại Vương ( tục truyền là em trai và bộ tướng của Tản Viên Sơn Thánh) dẫn quân đi đánh giặc, có nghỉ chân tại làng. Các bô lão trong làng xin được bày tiệc khao quân thì vị thần tướng này đồng ý với một điều kiện là phải làm thật nhanh để nghĩa quân còn ra trận. Vì thế nhân dân đã phải hoàn thành một bữa đại tiệc trong một khoảng thời gian càng nhanh càng tốt. Bữa khao quân hôm đó dù gấp gáp nhưng có đủ các loại lương thực trong vùng, đặc biệt là có nhiều thịt lợn. Sau khi trừ xong giặc, Cao Sơn Đại Vương về trời. Để tưởng nhớ công ơn của vị thần tướng, nơi Ngài dựng trại nhân dân đã xây đền thờ gọi là Đền Thượng hay đền Cao Sơn Đại Vương. Từ đó trở đi, ngày mồng bảy tháng Giêng, người dân lại tổ chức hội đền, tế lễ ngày vị thần tướng về trời. Lễ “Chạy Lợn” được tổ chức để nhớ chuyện khao quân. “Chạy” ở đây được hiểu là thi xem đội nào mổ lợn, biện lễ tế thần nhanh nhất.

Qua những thay đổi của lịch sử, lễ “Chạy Lợn” có khi đã bị lãng quên. Nhưng từ năm 1991 đến nay, Làng Điền (tên thường gọi của Duyên Yết) đã khôi phục và duy trì đều đặn cuộc thi có một không hai này. Đến năm 1999 thì đình Thượng được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, di tích lịch sử kháng chiến. Và đầu năm 2009 hội “Chạy Lợn” được Sở VH-TT-DL Hà Nội đưa vào danh sách các giá trị văn hóa phi vật thể cần được bảo tồn để hướng đến kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội. Ông Nguyễn Văn Chiến - Phó Chủ tích UBND xã Hồng Thái cho biết: “Năm nay lễ to hơn, vì Sở trực tiếp chỉ đạo, tổ chức. Ai cũng phấn khởi tự hào vì giá trị tinh thần của làng được ghi nhận giới thiệu cho nhân dân cả nước”.

“Chạy Lợn” xưa và nay

Trong kí ức của các cụ già, hội “Chạy Lợn” thường diễn ra giữa năm Giáp: Bắc, Phan, Nguyễn, Đoài, Đông - tương đương 5 xóm hiện nay. Con lợn được chọn làm tế vật được các xóm chọn mua từ năm trước, giao cho một gia đình khá giả và uy tín nuôi sao cho đạt trọng lượng gần một tạ. Trước khi diễn ra lễ hội 10 ngày, con vật được ăn cháo nếp và tắm nước thơm vài lần. Hai mươi mốt trai đinh được chọn vào đội phải là người khỏe mạnh, và nếu đã có vợ phải chịu sống “cách ly” từ trước Tết.

Chuẩn bị sân khấu cho ngày hội chính thức

Đến ngày tế lễ, cả năm Giáp rước tế vật về chầu trước sân đình. Làng chọn ra hai bô lão còn khỏe mạnh, gia đình đông đủ, khá giả ra sân vật lão. Hai cụ vật lão sẽ thử lần lượt nhấc bổng nhau lên và sau đó tung một tráp tiền xu vào giữa đám đông. Ai nhặt được những đồng tiền đó sẽ may mắn trong cả năm. Sau đó các đội sẽ thi “Chạy Lợn” với nhiệm vụ chính là mổ thịt và biện lễ càng nhanh càng tốt. Khi tiếng trống khai cuộc cất lên đến lúc hoàn thành thường chỉ kéo dài trong vòng ba phút. Mâm lễ vật sẽ gồm chín món: Thủ lợn ngậm đuôi được phủ một màng mỡ lấy ở ngoài dạ dày; Tề vai ( thịt vai); Tề mông (thịt mông), Gầu o ( phần sụn cổ), Gầu bụng (phần sụn ở bụng), Đuôi; Tiết, Ngũ tạng; và một đĩa trầu cau, hương, rượu. Tất cả phải được làm khéo léo đẹp mắt. Sau khi các đội biện lễ xong, Ban giám khảo sẽ mổ đôi từng con lợn để kiểm tra các vết cắt. Nếu đội nào làm vết mổ lớn sẽ bị trừ điểm. Riêng con lợn nào bị vỡ ruột thì mâm cỗ đó coi như đã bị uế tạp và không được mang lên tế thần trong đình.

Ngày nay, hội “Chạy Lợn” không còn cầu kì như ngày trước. Nhưng lễ vẫn giữ được bản sắc, ý nghĩa và các hoạt động chính. Không còn 5 giáp như ngày trước, làng chia làm ba đội tương đương với các xóm. Những ngày trước khi chính thức diễn ra hội thi tại sân đình, các xóm “tập dượt” nhiều lần và cùng tụ họp ăn uống. “Mục đích của việc mổ thử là để luyện tay nghề, nhưng thực ra nó có ý nghĩa sâu xa hơn là để bà con lối xóm tụ hội, cùng chung vui, thêm phần đoàn kết, ông đội trưởng tên Mừng , người đầu trò của xóm 2 nói. Còn ở xóm 1, các gia đình có con cái ở xa đều về làng trong ngày này. Ông Đồng Minh Lực - giảng viên Đại học Kiến trúc Hà Nội chia sẻ: “Ngày Tết chúng tôi lo việc gia đình, họ mạc. Còn ngày lễ “Chạy Lợn” là dịp để củng cố thêm tình làng nghĩa xóm, không năm nào gia đình tôi không về đủ”.

Sau phần tập dượt, nhà ông Mừng đã dựng xong bốn chiếc rạp lớn, người làng ai nấy đều tự giác lo việc của mình để chuẩn bị cho tiệc liên hoan. Trên đường đê, các dòng họ trong làng nối nhau dâng lễ lên đình trong tiếng kèn trống rộn ràng, cờ lọng phấp phới. Ngày mồng bảy âm lịch năm nay làng sẽ chính thức khai hội “Chạy Lợn” với quy mô lớn nhất từ trước đến giờ.

Bài và ảnh: Kim Giang