Những cánh đồng nứt nẻ, những con sông cạn dòng, những giếng nước, hồ thủy lợi trơ đáy… Đó là thực cảnh đã trở nên “gần gũi” vào mùa khô hạn năm nay tại nhiều tỉnh khu vực trung du, miền núi, vùng cao ở Việt Nam.

Mùa khô năm nay, nhiều khu vực ở miền Bắc bị hạn hán nghiêm trọng

Hạn hán là một loại thiên tai ảnh hưởng lớn đến đời sống xã hội, có thể gây nhiều thiệt hại về dân sinh và kinh tế như: thiếu nước sinh hoạt, giảm sản lượng cây trồng nông nghiệp, nuôi bắt thủy sản, làm tăng nguy cơ cháy rừng, đặc biệt là thiếu hụt nguồn nước bổ sung cho các hồ thủy điện - một ngành liên quan tới hầu hết các lĩnh vực của nền kinh tế quốc dân. Ở Việt Nam, lượng mưa hằng năm phân bổ không đều, có vùng nhiều tháng không có mưa, lượng mưa bình quân trên toàn lãnh thổ chỉ vào khoảng 1.976mm/năm. Cá biệt, có những vùng lượng mưa hằng năm rất ít, chẳng hạn như Tây Bắc, Lạng Sơn, vùng sông Mã - Thanh Hóa (chỉ đạt bình quân từ 1.000 đến 1.200mm/năm); Bắc Trung bộ (bình quân 800 đến 1.200mm/năm); Tây Nguyên (1.200 đến 1.400mm/năm).

Theo tiến sĩ Nguyễn Đình Ninh, Phó cục trưởng Cục Thủy lợi (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), ở nước ta, hạn hán gần như năm nào cũng xảy ra, không ở vụ này thì ở vụ khác, không tại vùng nọ thì tại vùng kia. Qua số liệu thống kê, trong 46 năm qua (từ năm 1960 đến năm 2006), có tới 34 năm đã xảy ra hạn hán (chiếm 70%), trong đó có 11 năm hạn vụ đông xuân, 11 năm hạn vụ mùa và 12 năm hạn vụ hè thu. Nguyên nhân chủ yếu là do đặc điểm về tự nhiên, địa hình, khí hậu tại Việt Nam - lượng mưa và dòng chảy các sông phân bố không đều; những biến động của thời tiết rất phức tạp; nhu cầu sử dụng nước của xã hội tăng nhanh; việc điều tiết các công trình thủy lợi còn hạn chế...

Những năm qua, Nhà nước đã đầu tư hàng trăm nghìn tỉ đồng xây dựng các hồ chứa nước (thủy điện, thủy lợi), điều tiết dòng chảy vào mùa khô cũng như mùa mưa, nâng cao mức đảm bảo của hệ thống công trình thủy nông, công trình cấp nước, thực hiện kiên cố hóa kênh mương, tiến hành các biện pháp tưới tiết kiệm nước... Tuy nhiên, so với nhu cầu thực tế vẫn chưa thể khắc phục hoàn toàn tình trạng hạn hán, bởi so với lượng nước phát sinh trên toàn lãnh thổ hiện mới chỉ trữ được khoảng 8%. Vẫn theo tiến sĩ Nguyễn Đình Ninh, qua nghiên cứu, muốn giải quyết tốt nguồn nước cần phải nâng lượng trữ nước lên 15 đến 20%; Và để điều tiết có hiệu quả dòng chảy các sông (vào mùa mưa cũng như mùa khô), cần phải xây dựng 1.957 hồ thủy lợi (với tổng dung tích trữ gần 6 tỉ mét khối nước), 10 hồ thủy điện lớn (với tổng dung tích trữ khoảng 19 tỉ mét khối nước).

Để có thể sống chung với hạn hán, cũng cần thực hiện nhiều giải pháp khác như nâng độ che phủ các khu rừng phòng hộ, rừng đầu nguồn; kiểm soát việc xả, thải nước độc hại vào nguồn nước, vận hành có hiệu quả hệ thống thủy lợi; nâng cao chất lượng công tác dự báo khí tượng thủy văn, nhất là dự báo dài hạn; Đồng thời nâng cao nhận thức và sự tham gia của cả cộng đồng trong giữ gìn, tiết kiệm nguồn nước; giảm nhẹ thiệt hại do hạn hán gây ra với sản xuất và sinh hoạt.

Theo các chuyên gia dự báo khí tượng - thủy văn, trong những năm tới, tình hình thời tiết, khí hậu ở nước ta vẫn khá phức tạp, tình trạng thiếu nước, hạn hán vào mùa khô ở nhiều vùng còn diễn biến gay gắt. Vì thế, nếu thực hiện tốt các giải pháp công trình, phi công trình một cách đồng bộ và triệt để, thì nguy cơ hạn hán và thiệt hại do hạn hán gây ra sẽ được giảm thiểu đối với sản xuất và đời sống của nhân dân.

Bài, ảnh: HÙNG HƯƠNG