Lụa Vạn Phúc (Hà Đông, Hà Nội) vốn nổi tiếng từ lâu không chỉ trong nước mà cả thế giới. Nhưng hiện nay trước sức ép của hàng tơ lụa Trung Quốc và giá cả nguyên liệu tăng cao, có tới quá nửa hộ gia đình đã bỏ nghề dệt hoặc chỉ gắng gượng dệt cầm chừng. Đời sống của nghệ nhân làng lụa đang trong cơn bĩ cực...

Chúng tôi tới làng lụa Vạn Phúc vào lúc chiều tà, đây là khoảng thời gian trước đây tiếng thoi đưa rộn ràng, nhộn nhịp nhất. Vậy mà hôm nay tiếng lách cách thưa thớt, uể oải khác thường, vẻ im ắng bao trùm cả 6 khối dân cư làng lụa.

Gặp chúng tôi, anh Vương Đình Toán (nhà ở khối Độc Lập), buồn rầu cho biết: “Suốt mấy tháng nay, giá tơ lụa tăng vọt, sản phẩm làm ra không có lãi nên nhiều gia đình phải đóng cửa, gác khung chuyển sang làm việc khác”. Nhà anh có 2 khung dệt mà cũng chẳng thể duy trì nổi nên đã bán bớt một khung, chiếc còn lại cũng chỉ cố gắng dệt cách nhật cho máy đỡ hỏng. Khốn khó hơn, hộ anh Vũ Hữu Bình còn bán tất cả 3 khung dệt rồi sửa sang lại nhà cửa thành phòng trọ cho thuê. Bản thân anh hằng ngày phải mang chiếc xe gắn máy ra đầu đường chạy xe ôm kiếm sống. Anh Bình than thở: “Làm nghề mấy chục năm, nay phải dứt bỏ vì đồng tiền bát gạo ai chẳng đau lòng. Cứ đà này hàng Trung Quốc tràn vào sẽ “bóp chết” làng nghề mất thôi”. Tiếng thở dài nặng trĩu cùng gương mặt nhăn nhó của anh cứ ám ảnh tôi mãi…

Khung dệt còn lại của nhà anh Toán cũng chỉ hoạt động cầm chừng.

Ngược ra khối Đoàn Kết, chúng tôi vào nhà bà Đỗ Thị Hợi, một trong số ít gia đình còn duy trì đều đặn 2 khung dệt. Người nghệ nhân 75 tuổi này không giấu nổi tâm trạng lo âu: “Cả đời theo nghề gia truyền, chứng kiến biết bao thăng trầm, sướng khổ nhưng lụa Vạn Phúc vẫn vượt qua. Vậy mà đận này gian nan quá! Mỗi ngày nhà tôi dệt chưa được một “cây” lụa, thử hỏi lấy gì mà sống?”. Theo tính toán của bà Hợi, trước đây trung bình mỗi máy nhà bà thu nhập ít nhất 70.000 đồng/ngày, hai mẹ con bà cùng 2 thợ nữa vận hành 4 máy, tổng thu khoảng 9 triệu đồng/tháng. Trong khi đó thời điểm hiện nay nhà bà chỉ dệt được hơn nửa cây lụa (mỗi cây tương đương 45 mét), tiền công mỗi mét từ 1.000 đồng đến 1.200 đồng nên ngày công chưa đầy 30.000 đồng. Bà ngậm ngùi: “Nhìn bà con làng nghề điêu đứng mà xót ruột, xót gan. Chẳng biết còn gắng gượng được bao lâu nữa!”...

Tìm hiểu nguyên nhân, chúng tôi được biết: Nguồn cung cấp tơ cho làng lụa Vạn Phúc ở tận Đồng (tỉnh Hà ) nhưng giá tơ dọc, tơ ngang quá đắt, trong khi giá lụa không tăng nên tiền công sụt giảm. Cùng với đó, lụa Trung Quốc tràn vào với giá rẻ hơn nhiều bởi chất liệu sợi kém, dệt mỏng, chi phí ít... Mặc dù chất lượng kém, dễ nhăn, nhàu vải, phai màu nhưng vẫn được nhiều người mua. Đây là nguyên nhân chủ yếu khiến không ít hộ gia đình chuyên nghề dệt lụa Vạn Phúc bất đắc dĩ phải đóng cửa, chuyển sang buôn bán, làm thuê, chạy chợ, chạy xe ôm... kiếm sống. Thậm chí có hộ đã phải dứt ruột bán máy dệt với giá rẻ như bèo, chưa đầy 2 triệu đồng/máy (bằng 1/10 giá mua) để làm vốn đổi sang nghề khác. Mà biết làm gì khi từ bao đời nay, cả làng chỉ chuyên nghề dệt lụa?

Trao đổi với chúng tôi, ông Nguyễn Hữu Chỉnh - Chủ tịch hiệp hội làng nghề Vạn Phúc, cho biết: “Hiện tại đã có khoảng một nửa số hộ dệt lụa trong làng “đắp chiếu” máy móc, đóng cửa xưởng dệt. Sắp tới chắc vẫn còn thêm nhiều hộ nữa. Dù rất tâm huyết, gắn bó, yêu nghề nhưng vì gánh nặng áo cơm… ai cũng xót xa. Mong sao giá tơ lụa nhanh giảm xuống!”.

Câu nói của người nghệ nhân 72 tuổi khiến lòng tôi trĩu nặng. Lụa Hà Đông vốn là niềm tự hào của người Việt Nam, vậy mà hiện nay cả làng nghề đang thấp thỏm, lao đao, trông chờ vào giá tơ tằm ở các tỉnh xung quanh. Cần lắm sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng, để làng lụa Vạn Phúc lại lách cách tiếng thoi đưa, rộn rã, náo nhiệt mỗi buổi chiều.

Bài, ảnh: HOÀNG THÀNH