Liệt sĩ Lê Văn Dỵ, nguyên Đại đội trưởng Đại đội 811. Ảnh: LÊ HÒA

Suốt con đường chống Pháp và chống Mỹ, ca khúc “Hành quân xa” của nhạc sĩ Đỗ Nhuận đã đem đến cho cán bộ, chiến sĩ, nhân dân cả nước ta nguồn động viên lớn và khí thế tiến công sôi sục chống trả quân địch, giành thắng lợi cho non sông đất nước. “Hành quân xa” đã trở thành bài hát bất tử, sống mãi cùng năm tháng. Tuy nhiên, xuất xứ của bài hát cũng như lời ca “Đời chúng ta-đâu có giặc là ta cứ đi” được thể hiện trong ca khúc gần như ít người biết đến.

Nhạc sĩ Đỗ Nhuận từng kể lại:

- Trong chiến dịch Đông Xuân 1953 - 1954, tôi và nhiều văn nghệ sĩ khác cùng hành quân với bộ đội tham gia chiến dịch. Vì phải giữ bí mật nên mỗi chặng đường đi đều được giữ kín, vì vậy nhiều người thắc mắc: Không biết chặng tiếp theo sẽ đi đâu? Biết được thắc mắc trên, một đồng chí bộ đội đã động viên mọi người: “Đời chúng ta đâu có giặc là ta cứ đi!”. Câu nói thật giản dị, không hoa văn nhưng ý nghĩa thì thật sâu sắc, thể hiện được ý chí, quyết tâm của người lính cách mạng. Ngay đêm đó, tôi ngồi viết bài hát "Hành quân xa" mà cảm hứng chính là câu nói của người bộ đội trên.

Ngay ngày hôm sau, trên chặng đường hành quân, lời bài hát “Hành quân xa” đã được cả đoàn quân cùng hát vang “Hành quân xa dẫu qua nhiều gian khổ/ Vai vác nặng ta đã đổ mồ hôi/ Mắt ta sáng, chí căm thù, bảo vệ đồng quê ta tiến bước/ Đời chúng ta đâu có giặc là ta cứ đi…”.

Mãi sau này, qua nhà văn Hồ Phương, nhạc sĩ Đỗ Nhuận mới biết: Người đã nói câu nói khơi nguồn cảm hứng cho nhạc sĩ chính là đồng chí Lê Văn Dỵ, Đại đội trưởng Đại đội 811, thuộc Tiểu đoàn 888, Trung đoàn 176, Đại đoàn 316. Đồng chí Dỵ đã anh dũng hy sinh năm 1970 tại nước bạn Lào.

Bài và ảnh: THANH TÂM – LÊ HÒA