QĐND - Điện ảnh Việt Nam 60 năm về trước được khởi đầu từ những thước phim tài liệu, những bộ phim tài liệu. Chính “Hà Nội trong mắt ai” (Trần Văn Thủy), “Trở lại Ngư Thủy”, “Chìm nổi sông Hương”, “Xa mẹ” (Lê Mạnh Thích)… đã góp phần đưa Việt Nam đến với thế giới và thế giới biết đến Việt Nam. Ngay ở Liên hoan phim tài liệu châu Âu - Việt Nam lần thứ 5-2013, đang diễn ra tại Hà Nội (từ ngày 5 đến 14-6), và tới đây là TP Hồ Chí Minh (10 đến 29-6), các nhà làm phim quốc tế chia sẻ rằng, những người làm phim tài liệu trẻ Việt Nam, hãy học cách làm phim từ chính các thế hệ trước của nước mình.

Những thông điệp tương đồng

Buổi khai mạc LHP tài liệu châu Âu - Việt Nam lần thứ 5 diễn ra tại khuôn viên Công ty TNHH MTV Hãng phim Tài liệu & Khoa học Trung ương (465 Hoàng Hoa Thám, Hà Nội) tối 5-6 thu hút khoảng hơn 500 người làm phim và khán giả yêu điện ảnh, nhưng gần nửa số người này phải ra về. Lý do, rạp chiếu chỉ có sức chứa 200 ghế ngồi, rất nhiều ghế nhựa được huy động từ các phòng làm việc của Công ty đưa vào phục vụ khán giả hôm đó cũng không đủ. Chứng tỏ, khán giả Việt vẫn còn mặn mà với phim tài liệu, và cũng chờ đợi lắm ở những bộ phim của những người làm phim tài liệu Việt Nam.

LHP lần này thu hút 8 nước châu Âu: Bỉ, Đức, Thụy Điển, Pháp, Ba Lan, Tây Ban Nha, Thụy Sĩ, Anh và chủ nhà Việt Nam. Mỗi tối có một phim châu Âu, một phim Việt Nam cùng trình chiếu như cuộc đối thoại điện ảnh tài liệu khi chọn các bộ phim gần nhau về chủ đề, góc độ cuộc sống như: Chân dung nhân vật, giáo dục, văn hóa, trẻ em, vấn đề người già cho đến chiến tranh. Điều đặc biệt ở LHP năm nay là chùm phim Bỉ và chùm phim Đông Nam Á. Chùm phim của điện ảnh Bỉ mang nhiều màu sắc cuộc sống, từ câu chuyện đưa điện về một ngôi làng nhỏ hẻo lánh ở miền Nam Ma-rốc “Trà hay điện”, đến phiên tòa xử lãnh đạo các lực lượng cực đoan trong vụ diệt chủng người Tutsi và vụ thảm sát những người đối lập Hutu tại Ru-an-đa năm 1994 “Bruxelles - Kigali”... Chùm phim Đông Nam Á: “Ngọn đồi còn sống”, “Sân khấu”, “Quyền của người chết”, “Hai cô gái ngược chiều trong mưa”, “Trò chơi xã hội” và “Cha mẹ xin lỗi con” lại đi vào những vấn đề đang được quan tâm trong xã hội hiện nay cũng như lật lại những câu chuyện trong quá khứ… Tất cả đều đã giành nhiều giải thưởng điện ảnh quốc tế.

Cảnh trong phim “Trà hay điện” của đạo diễn Jérôme Le Maire (Bỉ). Ảnh: Thu Hà

Việt Nam có 9 phim, do Công ty TNHH MTV Hãng phim Tài liệu & Khoa học Trung ương sản xuất trong 3 năm gần đây: “Chuyện ở một vùng non cao”, “Chuyện dài ở bệnh viện”, “ Người thả chiều vào tranh”, “ Người thắp lửa”, “Ký ức một thời”. Những bộ phim không chỉ là những hình ảnh đẹp, chân thực ở các quốc gia tham dự LHP mà còn hàm chứa nhiều thông điệp cuộc sống.

Đạo diễn Patrick Chauvel - người mang bộ phim “Phóng viên chiến trường” trình chiếu trong LHP đã phát biểu: “Nhìn vào chương trình chiếu phim, thấy sự cân bằng, tương xứng hoàn toàn giữa các phim châu Âu và phim Việt Nam. Tôi mong rằng tiêu chí đó sẽ tiếp tục được phát huy, gìn giữ trong các LHP tới để phim của nước bản xứ ngày càng chiếm ưu thế. Đây cũng là dấu hiệu rất tốt cho thấy sự hòa nhập, phát triển của điện ảnh tài liệu Việt Nam”.

Cơ hội soi rọi mình

Lần thứ 5 LHP tài liệu châu Âu diễn ra tại Việt Nam, qua những lần tổ chức trước cũng như lần này, điều được lớn nhất theo nhận xét của NSND Nguyễn Như Vũ, là trình chiếu tác phẩm của mình cho khán giả xem và được làm quen với những tác phẩm của thế giới. Một cách tốt nhất để soi rọi, nhìn nhận cách làm phim của mình.

Chung quan điểm với NSND Nguyễn Như Vũ, đạo diễn Trịnh Quang Tùng - một trong những “ngôi sao” trẻ của bầu trời làm phim tài liệu hiện nay, rằng, khoảng cách về cách đặt vấn đề của phim tài liệu Việt Nam và tài liệu châu Âu, hay quốc tế không nhiều. Thấy rõ ở những bộ phim của Việt Nam tham dự LHP này, chủ đề phim, câu chuyện, cách suy nghĩ, nhìn nhận cuộc sống và các thông điệp gửi đến khán giả đã gần với các nhà làm phim quốc tế. Đó là: Lao động trẻ em, dân số già, giáo dục, nhìn nhận quá khứ, chiến tranh...

Cảnh trong phim “Người thả chiều vào tranh”-phim về họa sĩ Phan Kế An, một họa sĩ gắn liền cuộc đời với bao thăng trầm của đất nước (đạo diễn Hoàng Dũng).

Tuy nhiên, mỗi nước có những giá trị văn hóa riêng, nên bản sắc cũng riêng, đã làm nên văn hóa ở LHP này. Khoảng cách nhận thấy rõ nhất là thời lượng phim. Lâu nay, những nhà làm phim Việt vẫn quen làm các bộ phim từ 25 đến 30 phút, 2 năm trở lại đây có xuất hiện một số phim dài 50-55 phút. Ở thế giới, mỗi tác phẩm phim tài liệu được xem như một dự án điện ảnh, nghệ thuật, có nhà sản xuất, có nguồn kinh phí đầu tư để người làm đi đến tận cùng câu chuyện, thời gian đầu tư cho phim có thể 1 năm, 3 năm, 5 năm, thậm chí là 10 năm. Và phim tài liệu của họ ra được rạp chiếu, bán vé. Trong khi đó, nhìn lại phim tài liệu Việt Nam, lâu nay vẫn chỉ sản xuất theo đơn đặt hàng của Nhà nước, mỗi năm sản xuất 10-15 phim, chủ yếu cấp cho các ngành, chiếu “lót” trước mỗi phim truyện ở rạp, cấp miễn phí cho các đội chiếu phim lưu động của ngành điện ảnh hoặc cung cấp cho các đài truyền hình…

Vì lẽ đó, theo như lời của đạo diễn Trịnh Quang Tùng, cách làm phim của Việt Nam là vẫn “lựa cơm gắp mắm”, làm những bộ phim súc tích, ngắn gọn, có lời bình sâu sắc. Một khoảng cách nữa, hiện nay các bạn làm phim quốc tế đã được làm trên công nghệ Full HD, thì những nhà làm phim Việt vẫn chưa được làm trên công nghệ HD. Tuy nhiên, yếu tố kỹ thuật chỉ phần nào nói lên chất lượng phim, mà điều mấu chốt ở việc làm phim của Việt Nam hiện nay là yếu tố con người. Rất ít người trẻ. Có thể nhiều người nói, tôi thích phim tài liệu, nhưng để làm được phim phải trải nghiệm, có sáng tạo, phản ánh và phản biện được vấn đề mà mình đưa lên phim quả là điều khó.

Đạo diễn Trịnh Quang Tùng trăn trở, người làm phim đòi hỏi thì cao, nhưng sự bù đắp lại công sức lại chẳng được là bao. Việt Nam đã có thế hệ vàng làm phim tài liệu được thế giới biết đến, nhưng thế hệ tiếp nối lại đang hẫng hụt. Hay chăng, tâm hồn của những người nghệ sĩ những năm tháng trước đó gần như họ không phải lo toan quá nhiều, còn ngày nay thì đang phải làm chỗ này nhưng lo kiếm sống ở chỗ khác, để nuôi gia đình. Chính những cái lo toan như thế thì làm sao những người hôm nay thả sức, thả hồn để có thể thoải mái sáng tạo. Mặt khác, khi cuộc sống đa chiều rồi mà người làm phim tài liệu không thể nói lên chính kiến của mình, hướng trách nhiệm của mình tới khán giả để cùng hướng tới các vấn đề của đất nước!

Bà Phạm Thị Tuyết, Tổng giám đốc Công ty TNHH MTV Hãng phim Tài liệu & Khoa học Trung ương bày tỏ, lâu nay, phim tài liệu chỉ được cấp kinh phí sản xuất, chứ không có kinh phí phát hành, quảng bá giới thiệu phim. Vì vậy, được các tổ chức quốc tế tài trợ mở ra các LHP không chỉ giúp các nhà làm phim Việt Nam được tiếp cận, đối thoại các phong cách làm phim khác nhau, mà còn mở ra những cơ hội hợp tác, đào tạo. Sau 5 lần tổ chức LHP tài liệu châu Âu - Việt Nam, đến nay đã có 7 khóa đào tạo làm phim tài liệu do các chuyên gia của Bỉ, các nhà làm phim quốc tế giảng dạy. Năm nay, các nhà làm phim Việt sẽ nhận được những chia sẻ, kinh nghiệm từ 3 nhà làm phim nước ngoài: Heidi Specogna (Đức), Patrick Chauvel (Pháp) và Andre Van In (Bỉ). Do đó, LHP tài liệu châu Âu - Việt Nam đã chứng tỏ không chỉ là một hoạt động thường niên, mà còn là điểm hẹn thực sự để người yêu điện ảnh và người làm điện ảnh ngóng đợi.

VƯƠNG HÀ