Bí thư Chi bộ La Giang Sơn lặng người kể cho tôi nghe về nguồn gốc câu chuyện buồn thương của tộc người Đan Lai. Ông kể rằng nguồn gốc về tộc người của ông quê tận Thanh Chương (Nghệ An), không hiểu vì phạm tội gì với chế độ phong kiến hà khắc, nên trùm làng lệnh cho tổ tiên tộc người Đan Lai phải ngược rừng tìm cho được “Trăm cây nứa vàng và cái thuyền liền chèo” về nạp cho vua chúa. Nếu không tìm được sẽ bị tru di tam tộc. Tổ tiên của người Đan Lai đã lật tung cả đại ngàn vẫn không tìm được. Và, vì sợ cái án phạt nặng nề, tổ tiên ông bỏ làng đi trốn, cứ thế đêm đi ngày trốn, họ ngược nguồn Huồi Khặng (thượng nguồn sông Giăng) chạy trốn. Lòng tham lam, độc ác của vua chúa đã đẩy tộc người ông vào nơi sơn cùng thủy tận. Tộc người ông phải thay tên đổi họ, họ Lê đổi thành họ

Cuộc sống nơi thâm sơn cùng cốc “Theo dấu chân nai đi trỉa hạt lúa, theo dấu chân cọp đi gieo hạt ngô”. Nhà không dám làm, chỉ che tạm túp lều lá chuối, khi lá vàng khô là lúc họ phải bỏ đi nơi khác lại dựng lều; Quần áo không có phải lấy vỏ cây rừng chằm lại để che thân. Sống heo hút nơi lưng đèo, lấy củ rừng thay cơm. Sống như “lợn rừng, nai, vượn, sáng uống nước khe Tàng, chiều về ngủ ngọn Khe Bệ, lang thang đầu suối, đìu hiu lưng đèo”. Cùng với nghèo đói, bệnh tật và cả lấy nhau cùng huyết thống, làm cho tộc người Đan Lai không những không phát triển, mà ngày càng lùn, choắt lại có nguy cơ bị diệt vong. May nhờ có Đảng, Chính phủ và cộng đồng cưu mang, giúp đỡ tộc người Đan Lai mới có được ngày hôm nay.

Để bảo tồn và phát triển tộc người Đan Lai, UBND huyện Con Cuông xây dựng đề án tái định cư Đan Lai ra khỏi vùng lõi vườn Quốc gia Pù Mát. Đề án được Chính phủ phê duyệt và tiến hành thành nhiều đợt. Đợt một vào tháng 9 năm 2002, di dời 36 hộ từ bản Búng, bản Cồn về tại hai bản là Tân Sơn và Cửa Rào (xã Môn Sơn); Đợt hai vào đầu năm 2007, di dời tiếp 42 hộ với 193 khẩu từ bản Co Phạt về bản Thạch Sơn (xã Thạch Ngàn). Nếu như đợt một việc hướng dẫn, ổn định cuộc sống cho bà con chưa mỹ mãn, thì đợt hai có thể nói là khá hoàn hảo. Đợt này mỗi hộ di dời được cấp một ngôi nhà sàn cột xi măng kiên cố. Hộ từ 4 khẩu trở xuống được cấp nhà hai gian trị giá 130 triệu đồng; hộ từ 5 khẩu trở lên được cấp ngôi nhà ba gian trị giá 175 triệu đồng. Mỗi hộ được cấp 2-3 chiếc giường cùng chăn màn đầy đủ, 1.000-2.000m2 đất để sản xuất, 1-2ha rừng để khoanh nuôi bảo vệ, được hỗ trợ gạo, tiền ăn trong vòng một năm. Huyện tập trung xây dựng cơ sở hạ tầng như: đường giao thông, trường học; cử hẳn một tổ kỹ thuật do kỹ sư Trần Đình Trung-Phó trưởng phòng Nông nghiệp huyện làm tổ trưởng, bám trụ cùng bà con, cùng ăn, cùng ở, cùng làm, để hướng dẫn bà con biết lật đường cày, gieo cây mạ, cấy lúa, trồng ngô, hoa màu, rau quả…

Từ cuộc sống tự nhiên “rau rừng, cá suối” nay sang sản xuất nông nghiệp, bước đầu tuy còn khó khăn, bỡ ngỡ, nhưng nhờ có sự giúp đỡ tận tình của cán bộ kỹ thuật huyện và của cộng đồng, bà con Đan Lai đã dần quen và làm được. Vụ ngô xuân năm 2007, bà con thắng lớn, rồi vụ lúa mùa vừa qua cho thu hoạch không kém về năng suất so với nhiều nơi trong huyện. Từ cuộc sống ăn hôm nay không biết đến ngày mai, nay bà con đã có lúa ngô đầy nhà. Ngày 23 tháng 1 năm 2008, trạm hạ thế 35KVA, cùng đường dây tải điện 3.797m đã chính thức đóng điện, mang ánh sáng về cho bà con, Tết này họ đón Tết đủ đầy vật chất trong ánh điện sáng ngời. Ngày đóng điện, cả bản mở rượu cần liên hoan múa hát. Nhiều cụ ông, cụ bà nhìn ánh điện mà không tin vào mắt mình, họ rơi lệ vì sung sướng và cảm động.

Vậy là sau cả ngàn đời sống lay lắt nơi rừng sâu, nhờ chủ trương, chính sách của Đảng nay người Đan Lai đã tròn giấc mộng.