Năm 2007, kim ngạch xuất khẩu cao su của cả nước đạt hơn 1,4 tỷ USD. Chính phủ có chủ trương tăng diện tích cao su đến năm 2010 đạt 700.000ha và đến năm 2015 đạt 1 triệu ha. Ngày 8-8-2008, Văn phòng Chính phủ có công văn số 200/TB/VPCP thông báo kết luận của Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng về chương trình phát triển 100.000ha cao su trên địa bàn Tây Nguyên. Chương trình này gắn với khai thác, sử dụng hiệu quả

Công nhân Công ty cao su Prông (là người dân tộc thiểu số), chăm sóc cao su trồng mới.

quỹ đất hiện có, giải quyết việc làm, tăng thu nhập cho người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số. Tuy nhiên, quá trình thực hiện còn không ít khó khăn cần phải tháo gỡ.

Tiểu điền: Phát triển nóng

Cách đây gần chục năm, khi giá cao su xuống thấp dưới giá thành sản xuất, đã có hàng ngàn héc-ta của các hộ trồng cao su tiểu điền bị chặt phá thay vào loại cây trồng khác. Từ năm 2003 đến nay, giá cao su tăng cao, người nông dân lại đua nhau chặt bỏ các loại cây trồng khác để trồng cao su. Vừa qua, trở lại Tây Nguyên, đi đến đâu, chúng tôi cũng nghe người dân bàn về chuyện cao su. Trồng cao su đang là chuyện thời sự của người dân Tây Nguyên.

Theo số liệu của Hiệp hội Cao su Việt Nam, tính đến nay, cả nước có hơn 500.000ha cao su, trong đó, cao su đại điền của các công ty thuộc Tập đoàn Công nghiệp cao su Việt Nam (CNCSVN) chiếm gần 300.000ha. Số còn lại là cao su tiểu điền, tập trung chủ yếu ở các địa phương thuộc miền Đông Nam Bộ và Tây Nguyên như: Đắc Lắc 5.300ha, Gia Lai 15.600ha, Kon Tum 11.100ha... Diện tích cao su tiểu điền chiếm 46,15% tổng diện tích cao su của cả nước, nhưng chỉ chiếm 33,8% sản lượng cao su của cả nước do năng suất thấp vì thiếu vốn đầu tư. Bà Trần Thị Thúy Hoa, Tổng thư ký Hiệp hội Cao su Việt Nam cho biết: Hiệu quả kinh tế của vườn tiểu điền thấp là do cao su được khuyến khích trồng theo dự án trồng rừng của Chính phủ hoặc do người dân tự bỏ vốn trồng; diện tích vườn cây phân tán và manh mún, lại thiếu kinh nghiệm trồng và chăm sóc. Tuy nhiên, sức hút của lợi nhuận đã khiến hàng nghìn hộ dân đua nhau tìm đất trồng cao su bất chấp những lời cảnh báo của các cơ quan chức năng như trồng cao su ở những vùng đất có tầng canh tác mỏng, điều kiện khí hậu không phù hợp sẽ cho năng suất thấp. Những nguy cơ từ việc phát triển thiếu định hướng và thiếu quy hoạch của cao su tiểu điền ở các địa phương cần phải được các cấp, các ngành quan tâm, sớm có biện pháp chấn chỉnh.

Đại điền: Thiếu quỹ đất phát triển

Theo kế hoạch, trong hai năm (2008-2009), các đơn vị thuộc Tập đoàn CNCSVN dự kiến trồng khoảng 15.000ha cao su trên địa bàn các tỉnh Tây Nguyên. Năm 2008, Công ty Cao su Kon Tum trồng mới được 400ha. Công ty Cổ phần Cao su Sa Thầy đã khảo sát toàn bộ 1.600ha đất rừng được giao, trong đó khai hoang được 700ha, trồng được 400ha. Công ty Cao su Chư Prông đã khảo sát được 5.600ha trên diện tích đất tỉnh Gia Lai bàn giao, trong đó khai hoang được 500ha, dự kiến sẽ trồng được 450ha...

Kế hoạch đề ra là vậy, nhưng hiện nay, tiến độ khai hoang trồng mới của các đơn vị thuộc Tập đoàn CNCSVN trên địa bàn Tây Nguyên diễn ra rất chậm. Với tiến độ như hiện nay, kế hoạch phát triển 100.000ha cao su giai đoạn 2006-2010 khó có thể hoàn thành. Tìm hiểu, chúng tôi được biết nguyên nhân chính là do các đơn vị nhận được đất bàn giao chậm nên rất khó chủ động trong khảo sát và khai hoang, trồng mới. Có đơn vị được giao đất, khi khảo sát trên thực tế chỉ còn trên giấy, vì đã bị các hộ dân bao chiếm từ trước. Năm 2008, Công ty cao su Krông Buk nhận được hơn 4.000ha đất từ địa phương chỉ định, nhưng qua khảo sát, những vùng đất có thể trồng phù hợp đều đã bị bao chiếm để trồng các loại cây nông nghiệp khác, còn lại toàn là những vùng đồi núi cao, sỏi đá, không thể trồng được cao su. Ông Nguyễn Quốc Khánh, Giám đốc Công ty Cao su Chư Sê cho biết: Theo kế hoạch, năm 2009, công ty sẽ trồng 2.500ha, nhưng với tình hình hiện nay, nếu không được giao đất khai hoang sớm ngay trong năm 2008 thì công tác chuẩn bị đất sẽ bị ảnh hưởng và kế hoạch của công ty khó đạt được mục tiêu.

Việc phát triển thêm 100.000ha cao su tại Tây Nguyên là hoàn toàn khả thi nếu căn cứ trên quỹ đất hiện có của toàn vùng. Ông Hồ Xuân Hùng, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, kiêm Chủ tịch HĐQT Tập đoàn CNCSVN đã khẳng định như vậy trong buổi làm việc với lãnh đạo các tỉnh Tây Nguyên bàn về việc đẩy nhanh tiến độ giao đất cho các doanh nghiệp tham gia trồng cao su.

Bên cạnh việc địa phương giao đất cho các doanh nghiệp chậm, có nhiều doanh nghiệp không đủ năng lực và kinh nghiệm trồng cao su, không thuộc ngành cao su cũng tham gia trồng, dẫn đến tình trạng chạy đất, chạy dự án, gây khó khăn cho các địa phương trong việc bố trí quỹ đất. Ông Hồ Xuân Hùng cho biết: Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn ủng hộ việc giao đất cho các thành phần kinh tế tham gia trồng cây cao su không phân biệt đó là doanh nghiệp nhà nước hay tư nhân. Tuy nhiên, các địa phương cũng phải cân nhắc sao cho “công bằng nhưng không cào bằng”. Phải ưu tiên những doanh nghiệp có tiềm lực, có kinh nghiệm trong việc trồng, chăm sóc cây cao su. Đây chính là những đơn vị có khả năng làm đầu tàu kinh tế kéo theo sự phát triển của các thành phần kinh tế khác. Phải có biện pháp cứng rắn, nghiêm khắc đối với các doanh nghiệp lợi dụng chính sách chuyển đổi mục đích sử dụng đất để phá rừng, khai thác gỗ, mua bán qua lại…

Việc chậm giao đất cho các doanh nghiệp thuộc Tập đoàn CNCSVN trên địa bàn các tỉnh Tây Nguyên vừa qua, khó khăn chính là do các địa phương chậm xác định được đâu là rừng cần chuyển đổi, đâu là rừng cần được bảo vệ. Theo chúng tôi, các doanh nghiệp được giao đất trồng cao su phải thực hiện đúng Luật Bảo vệ và Phát triển rừng.

Hơn 30 năm sau giải phóng, đặc biệt là sau hơn 20 năm đổi mới, từ miền Đông Nam Bộ lên đến các tỉnh Tây Nguyên, hàng trăm nghìn héc-ta đất hoang hóa nay đã biến thành những cánh rừng cao su bạt ngàn. Rừng cao su mọc đến đâu thì điện, đường, trường, trạm được xây dựng đến đó. Bộ mặt nông thôn vùng sâu, vùng xa, miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số đã có những thay đổi rõ rệt, trong đó có sự đóng góp của hàng trăm ngàn công nhân cao su qua các thời kỳ. Cây cao su được coi là cây sinh thái, cây làm giàu. Năm 2008, dự kiến kim ngạch xuất khẩu cao su của nước ta đạt khoảng 1,8 tỷ USD. Để việc triển khai kế hoạch phát triển 100.000ha cao su ở Tây Nguyên sớm trở thành hiện thực, các cấp, các ngành, các địa phương cần tích cực vào cuộc, tìm biện pháp tháo gỡ khó khăn trong việc giao đất, giao rừng cho các doanh nghiệp và thực hiện kế hoạch đề ra theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ.

Bài và ảnh: Phạm Văn Mấy - Trần Hậu