Ùn tắc giao thông đã trở thành vấn đề nhức nhối của Thành phố Hồ Chí Minh, xảy ra hằng ngày, ở hầu hết các tuyến đường và mức độ ngày càng nghiêm trọng.

Đầu tháng 8-2009, Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo chính quyền thành phố phải tập trung phát triển vận tải hành khách công cộng (HKCC). Đây là một thách thức lớn, dù đã được thành phố ưu tiên triển khai trong nhiều năm qua.

Xe buýt chỉ thu hút 5,4% nhu cầu đi lại

Kể từ năm 2002 đến nay, vận tải HKCC được Thành phố Hồ Chí Minh ưu tiên phát triển, nhất là tạo nhiều điều kiện hỗ trợ phát triển hệ thống xe buýt, như mở tuyến đường ưu tiên, trợ giá vé, ưu đãi đầu tư phát triển phương tiện, bến bãi, luồng tuyến...

Mạng lưới xe buýt ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay vẫn chưa phát huy hết công suất vận chuyển.

Theo Sở Giao thông Công chính, đến nay đã có 151 tuyến xe buýt, trong đó có 115 tuyến xe buýt trợ giá; tổng số đầu xe buýt là 3.225 xe. Số lượng tuyến xe buýt phát triển mạnh nhưng qua khảo sát được công bố mới đây cho thấy, hệ số khai thác đầy khách trung bình của toàn mạng chỉ đạt khoảng 30% công suất, 70% công suất vẫn còn bỏ trống.

Đối tượng đi xe buýt chủ yếu là học sinh, sinh viên, người có thu nhập thấp (chiếm 50%); cán bộ, công nhân viên chức chỉ chiếm tỷ lệ chưa đến 20%.

Hiệu suất khai thác vận tải HKCC đạt thấp, mà nguyên nhân chính là chất lượng phục vụ xe buýt kém. Theo tiến sĩ Phạm Xuân Mai (Đại học Bách khoa Thành phố Hồ Chí Minh), hiện 60% số tuyến xe buýt ở thành phố bị trùng lặp, gây lãng phí, gây tình trạng tranh giành khách, chạy ẩu và ùn tắc giao thông. Chẳng hạn như các tuyến đường Nguyễn Oanh (quận Gò Vấp), Cách mạng tháng 8 - Trường Chinh (quận Tân Bình), Điện Biên Phủ, Võ Thị Sáu, Nguyễn Thị Minh Khai (quận 1)...

Ngoài ra, hành khách chưa thật sự tin cậy xe buýt. Khảo sát của của các nhà nghiên cứu đưa ra trong một hội thảo gần đây cho thấy: Chỉ số hài lòng của người dân đối với dịch vụ xe buýt giảm từ 78,9% (năm 2006) xuống chỉ còn 49,5% (năm 2008). Có đến 29% hành khách đi xe buýt than phiền các chuyến xe quá chật chội, ngột ngạt mùi xăng; 18% hành khách phản ánh bị phân biệt đối xử; 11% hành khách lo lắng bị móc túi, lừa đảo...

Phát triển vận tải HKCC đang rơi vào tình trạng dậm chân tại chỗ, đầu tư chắp vá, lượng người đi xe buýt vẫn còn đạt thấp, chỉ đáp ứng 5,4% nhu cầu đi lại của người dân. Thành phố Hồ Chí Minh đặt kế hoạch phấn đấu đến năm 2010 nâng tỷ lệ sử dụng các phương tiện vận tải HKCC lên mức từ 10% đến 12% trong tổng nhu cầu đi lại của người dân. Nếu không có các biện pháp thiết thực, quyết liệt kèm theo thì các chỉ tiêu trên rất khó thành hiện thực.

Quy hoạch hợp lý hệ thống vận tải HKCC

Trong năm 2009, chính quyền Thành phố Hồ Chí Minh chủ động đẩy mạnh phát triển vận tải HKCC, coi đây là một biện pháp chính nhằm giảm ùn tắc giao thông. Đầu tháng 8-2009, UBND thành phố đã kiến nghị Chính phủ cho áp dụng một số biện pháp nhằm kiểm soát sự phát triển xe cá nhân, coi đây là điều kiện cần thiết giúp vận tải HKCC phát triển.

Trên nhiều tuyến đường ở thành phố, chúng tôi chứng kiến tình trạng xe gắn máy cá nhân tràn ngập. Các xe buýt lưu thông rất khó khăn trong khi phải đồng thời đón trả khách liên tục tại các điểm dừng, trạm chờ. Trong các giờ cao điểm, khi xảy ra ùn tắc giao thông, xe buýt gần như bị tê liệt giữa “rừng” xe máy cá nhân.

Theo tiến sĩ Nguyễn Thị Bích Hằng, Giảng viên Đại học Giao thông Vận tải cơ sở 2 tại Thành phố Hồ Chí Minh, việc kiểm soát, hạn chế xe cá nhân là chủ trương đúng nhưng triển khai phải có lộ trình, biện pháp hợp lý, có sự đồng thuận cao của người dân.

Trước mắt, thành phố nên kết hợp tiện ích hai loại hình giao thông công cộng và xe cá nhân. Tại một số khu vực trung tâm thành phố, vận tải HKCC đã phát huy tốt thì cần tiến tới hạn chế xe cá nhân, các khu vực khác vẫn tiếp tục cho lưu thông phương tiện cá nhân. Các biện pháp cần triển khai quyết liệt ngay từ bây giờ.

Phát triển vận tải HKCC, trước mắt là xe buýt, phải đi kèm với việc cải thiện chất lượng phục vụ, về mạng lưới, ga trạm, cự ly bến trạm, lịch trình chạy, giá vé, thái độ nhân viên xe buýt. Đồng thời, số tiền phụ trội thu được từ việc tăng giá xăng, tăng thuế xăng, thuế xe gắn máy, thuế ô nhiễm môi trường, tăng giá giữ xe... phải được đưa vào đầu tư cho giao thông công cộng, hỗ trợ kinh phí hoạt động cho xe buýt.

Theo Thạc sĩ Lê Trung Tính, Trưởng phòng Vận tải công nghiệp, Sở Giao thông Công chính Thành phố Hồ Chí Minh thì đến nay Thành phố vẫn chưa có một quy hoạch chi tiết về giao thông vận tải công cộng, việc phát triển, mở luồng tuyến xe buýt trong những năm qua làm theo kiểu "mò mẫm" nên còn nhiều tồn tại, bất cập, chồng chéo.

Tiến sĩ Phạm Xuân Mai, người đang được UBND Thành phố Hồ Chí Minh “đặt hàng” xây dựng Đề án nghiên cứu hiện trạng và đề xuất hướng phát triển cho xe buýt ở thành phố cho biết: “Để phát triển vận tải HKCC thì phải có lộ trình hạn chế dần xe cá nhân. Phát triển vận tải HKCC cần phải có qui hoạch rõ ràng, tái cấu trúc mạng lưới xe buýt, chứ không thể điều chỉnh manh mún và cảm tính như hiện nay.

Trong giai đoạn 2 của Đề án, tôi đã đề xuất phát triển mạng lưới xe buýt theo từng tuyến, trục, nhánh và thu gom một cách đồng bộ. Trong đó, sẽ sử dụng xe buýt loại nhỏ đi thu gom khách sâu trong các khu dân cư với cự ly phục vụ khoảng 300m giữa mỗi trạm xe buýt.

Toàn thành phố sẽ được chia làm 7 khu vực phục vụ và giữa các khu vực này sẽ có các tuyến xe buýt trục làm nhiệm vụ kết nối. Các tuyến xe buýt nhánh sẽ trung chuyển hành khách từ các tuyến thu gom ra các tuyến trục hoặc đưa khách đi trong nội bộ từng khu vực. Mạng lưới xe buýt mới này, với tổ chức mang tính khoa học cao sẽ giúp cho vận tải HKCC bằng xe buýt được phát huy hiệu quả cao nhất, giảm thiểu tình trạng ùn tắc giao thông”.

Với thực trạng hoạt động xe buýt ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay, theo chúng tôi, kết hợp với nâng cao chất lượng phục vụ phải quy hoạch, xây dựng lại mạng lưới xe buýt công cộng. Đồng thời, ngành chức năng, chính quyền thành phố cần tiếp tục có chính sách ưu tiên, hỗ trợ, xã hội hóa vận tải hành khách và đẩy mạnh công tác tuyên truyền lợi ích đi xe buýt, hạn chế xe cá nhân.

Bài và ảnh: ĐẶNG TRUNG KIÊN