Đội viên Liên chi đội Trường THCS Trương Hán Siêu (Ninh Bình) múa hát chào mừng kỷ niệm 66 năm ngày thành lập Đội.

“Con đường đến trường: Thập diện mai phục” là cách nói đầy hình ảnh của một số nhà báo khi phản ánh tình trạng có quá nhiều điều thiếu an toàn đối với trẻ em khi bước chân đến trường và thực tế còn không ít “vòng kim cô” đối với sự phát triển toàn diện của lứa tuổi thiếu nhi. Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh, dưới sự đỡ đầu của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh đã và đang làm gì để góp phần tháo gỡ những khó khăn đó?

Hai thái cực của nguy cơ

Em Trần Duy Anh, học sinh lớp 7, Trường trung học cơ sở Lý Thường Kiệt (thành phố Thanh Hoá, tỉnh Thanh Hóa) phụng phịu nói với tôi:

- Cháu phải đi học cả ngày, cuối buổi chiều mẹ lại chở đến Câu lạc bộ Tiếng Anh (thực chất là đi học thêm ngoại ngữ), tối về bố lại kèm cho học đến 10 giờ. Cuối tuần thì bận học thêm. Hễ xin đi chơi là bố mẹ đều nói: “Ra đường bây giờ nguy hiểm lắm...”.

Nếu như Duy Anh thấy “khổ sở” vì sự kèm cặp quá đáng của bố mẹ, thì nỗi khổ của Pờ Lèn Đự, học sinh lớp 7A, Trường trung học cơ sở Chung Chải (huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên) lại ở một khía cạnh khác. Pờ Lèn Đự được sinh ra rồi lớn lên, tự nhiên như cây cỏ mọc trong rừng. Bố mẹ có nhiều con, lại vất vả vì mưu sinh nên hầu như chẳng bao giờ để ý đến chuyện học của con cái. Em theo bạn bè đi học nội trú, mãi một tháng sau mẹ mới biết. Hằng tuần, Pờ Lèn Đự cuốc bộ trên 10km về nhà, tự xúc lấy ít lương thực xuống trường. Em tự làm cho mình một gian nhà bằng nứa trong khu nội trú, tự đi xuống suối kiếm cá làm thức ăn, tự vỡ hoang lấy đất trồng rau. Điều đáng nói nhất là em không cảm thấy... khổ, bởi xung quanh em, số bạn bè thiếu sự quan tâm của bố mẹ cũng khá đông...

Hai câu chuyện trên chỉ phản ánh một khía cạnh trong sự bất cập về môi trường sống cho trẻ em hiện nay. Anh Phạm Huy Giang, Phó chủ tịch thường trực Hội đồng Đội Trung ương cho biết:

- Xã hội càng phát triển, sự suy giảm chức năng cũng như vai trò của gia đình trong việc giáo dục thiếu nhi càng lớn, sự quan tâm quá mức hoặc buông lỏng quản lý thiếu nhi đều dẫn tới kết quả đi ngược lại so với mong muốn. Tình trạng học thêm, học quá tải đang trở thành rào cản thiếu nhi đến với các hoạt động tập thể, cộng đồng. Việc tập hợp thu hút các em tham gia hoạt động của Sao nhi đồng, chi đội thiếu niên gặp nhiều khó khăn hơn là vì thế.

Trước sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế - xã hội, nhu cầu về sinh hoạt tập thể, vui chơi của độ tuổi thiếu nhi cũng có sự thay đổi nhanh chóng. Hiện một bộ phận thiếu nhi ở thành thị và nông thôn đã có điều kiện sử dụng thành thạo máy vi tính, chơi các trò chơi điện tử, giao lưu và trao đổi thông tin qua mạng. Các nội dung, hình thức sinh hoạt Đội nếu không được đổi mới sẽ trở nên lạc hậu và không hấp dẫn, không thu hút được thiếu nhi tham gia. Sự phân hoá giữa các vùng - miền, giữa nông thôn và thành thị ngày càng được nới rộng tiếp tục tạo ra khoảng cách chênh lệch về cơ hội học tập, sinh hoạt, vui chơi giải trí cũng như các điều kiện phát triển khác của thiếu nhi.

Trong điều kiện ấy, công tác Đội trông chờ rất lớn vào khả năng sáng tạo và sự nhiệt tình của đội ngũ cán bộ phụ trách. Tuy nhiên, do cơ chế, chính sách đối với bộ phận này chưa tốt, nhiều trường học, địa phương còn cử cán bộ, giáo viên yếu về chuyên môn làm công tác Đội. Nên đội ngũ này đã thiếu lại yếu. Theo đánh giá của Hội đồng Đội Trung ương, đây cũng là một nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến việc tạo ra môi trường tốt cho sự phát triển của thiếu nhi.

Tại Hội nghị Quốc gia kiểm điểm tình hình thực hiện văn kiện “Một thế giới phù hợp với trẻ em” diễn ra cuối tháng 3-2007 vừa qua, ông Jesper Morch, Trưởng đại diện tổ chức UNICEF tại Việt Nam nhận xét:

- Hiện tại, cứ một trong ba trẻ em Việt Nam vẫn còn suy dinh dưỡng. Trong tổng số 85 triệu dân Việt Nam, vẫn còn tới 20 triệu người sống ở mức dướái 1 đô-la Mỹ một ngày. Trẻ em và những người sống ở các vùng xa và khó khăn ở nông thôn và miền núi, nhiều người trong số họ thuộc các dân tộc thiểu số, việc tiếp cận với trường học, dịch vụ y tế và đôi khi ngay cả thức ăn thiết yếu không phải lúc nào cũng dễ dàng. Chúng tôi được biết, Đội TNTP Hồ Chí Minh cũng đã đóng góp tích cực trong việc tạo ra môi trường phát triển cho trẻ em nhưng chúng ta phải luôn bảo đảm rằng, trong khi Việt Nam đang tiến nhanh về phía trước, một tuổi thơ tốt nhất cũng phải được mang tới cho tất cả trẻ em.

Vì đàn em thân yêu

“Vì đàn em thân yêu” là cuộc vận động do Trung ương Đoàn và Hội đồng Đội Trung ương phát động nhằm tạo ra những chuyển biến rõ rệt về nhận thức và hành động của xã hội đối với trẻ em. Trong cuộc vận động này, điều đáng ghi nhận là sự tham gia tích cực và có hiệu quả của các chi đội TNTP Hồ Chí Minh. Nét mới nhất là sự ra đời của các câu lạc bộ “Quyền và bổn phận của trẻ em”. Đến nay, cả nước đã có gần 20 nghìn đội tuyên truyền măng non. Nhiều chương trình truyền hình, phát thanh như “Tiếng nói trẻ thơ”, “Trẻ em hôm nay, thế giới ngày mai” đã được phát sóng rộng rãi ở khắp 64 tỉnh, thành phố. Thông qua các chương trình này đã giáo dục các em hiểu rõ hơn về quyền và bổn phận của mình, ý thức hơn về trách nhiệm của bản thân đối với gia đình, nhà trường và xã hội.

Câu lạc bộ “Quyền và bổn phận của trẻ em” chính là một mô hình do Hội đồng Đội Trung ương chỉ đạo. Theo anh Nguyễn Lam, Chủ tịch Hội đồng Đội Trung ương thì trong khó khăn, thử thách, các hoạt động “Vì đàn em thân yêu” ngày càng trở nên đa dạng và hiệu quả. Hiện cả nước đang có gần 6 nghìn Đội TNTP vì trẻ em, 33 nghìn công trình “Vì trẻ em”. Nhiều Liên chi đội duy trì có hiệu quả “Quỹ vì bạn nghèo” hoặc “Quỹ vòng tay bè bạn”. Riêng phong trào “Tấm áo tặng bạn” trong năm 2006 đã quyên góp được gần 4 triệu bộ quần áo tặng thiếu nhi vùng sâu, vùng xa.

Tại khu vực thành thị và nông thôn, nhiều mô hình hoạt động mới của Đội TNTP Hồ Chí Minh như “Nhà thông thái nhỏ tuổi”, “Khám phá Internet”, “Hội thi tin học trẻ không chuyên”... cũng đã đáp ứng bước đầu nhu cầu sinh hoạt tập thể, cộng đồng cho tuổi thơ. Đặc biệt là các phong trào thi đua trong thiếu niên vẫn có những bước phát triển vững chắc. Trung bình mỗi năm toàn quốc có hơn 400 nghìn “Tuần học tốt”, hơn 30 nghìn “Sao chiến công” và 9 triệu em được công nhận “Cháu ngoan Bác Hồ”. Đó cũng là cơ sở để Hội đồng Đội Trung ương tin tưởng vào thành công của cuộc vận động “Thiếu nhi Việt Nam thi đua thực hiện tốt 5 điều Bác Hồ dạy” với rất nhiều phong trào, mô hình như: thi kể chuyện “Bác Hồ với thiếu nhi - Thiếu nhi với Bác Hồ”, “Búp sen hồng”, “Hoa điểm 10”... Hy vọng, cuộc vận động sẽ tạo ra động lực mới, đưa hoạt động Đội và công tác thiếu nhi vươn lên đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Bài và ảnh: Hồng Hải