Đến làng Thổ Hà (xã Vân Hà, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang) hỏi thăm đến nhà ông Trịnh Đắc Tân, từ các cụ già đến những đứa trẻ ai ai cũng biết.Không chỉ có tiếng là người đã góp phần cải tiến cối xay bột, làm ra máy tráng bánh đa nem để giải phóng sức lao động, nâng cao năng suất cho người dân, ông còn là người có công lớn trong việc mở hợp tác xã gốm, giữ được nghề truyền thống của làng và từng bước lấy lại thương hiệu gốm Thổ Hà, một trong ba trung tâm gốm sứ lớn nhất nước ta.

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm gốm nên từ nhỏ Trịnh Đắc Tân đã làm quen với bàn xoay và chuốt những sản phẩm đơn giản. Năm 1973, theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc, chàng thanh niên 17 tuổi Trịnh Đắc Tân tạm gác lại niềm đam mê gốm, lên đường nhập ngũ như bao thanh niên khác trên mọi miền đất nước. Năm 1978, ông Tân xuất ngũ nhưng không trở về nối nghiệp gốm của làng ngay, vì thời điểm đó, nghề gốm Thổ Hà đang “lao đao”, gốm làm ra không bán được.

Năm 1985, Hợp tác xã gốm Thống nhất và Xí nghiệp gốm Thổ Hà bị giải thể vì trình độ năng lực sản xuất yếu kém, không bảo đảm cho đời sống của các xã viên. Sản phẩm làm ra đơn điệu cả về hình thức và chất lượng, giá thành lại cao, trong khi đó thị trường xuất hiện nhiều sản phẩm bằng nhôm, nhựa, kim loại có cùng chức năng thay thế mà giá thành lại rẻ. Trước nguy cơ thất truyền của gốm Thổ Hà, các cụ trong làng tiếc nghề tổ tiên đứng ra khôi phục và mở được lò gốm riêng, nhưng chẳng bao lâu đành phải “tắt lửa” vì không trụ được.

Năm 2005, ông Tân mạnh dạn đứng ra xin giấy phép của chính quyền địa phương để mở hợp tác xã gốm. Sự kiện này đã trở thành tâm điểm chú ý của người dân nơi đây, bởi ít ai nghĩ rằng có thể sống được bằng nghề của cha ông trong thời buổi hàng làm ra chưa biết thị trường có chấp nhận không. Không ít người cho rằng thần kinh ông Tân có “vấn đề”. Mặc cho mọi ý kiến dị nghị, ông vẫn kiên định con đường đã chọn. “Nếu không làm bây giờ, có khả năng Thổ Hà sẽ vĩnh viễn mất nghề gốm, vì số nghệ nhân còn lại rất ít, họ lại như “ngọn đèn trước gió”. Tôi chỉ mong là một trong những người đặt lại viên gạch đầu tiên để giữ lại nghề gốm Thổ Hà, vì nó là phần hồn của Thổ Hà” - ông Tân tâm sự.

Ngày , Hợp tác xã gốm Thổ Hà ra đời. Sau gần một năm hoạt động, những gì mà hợp tác xã gốm đạt được chỉ dừng lại ở hiệu quả kỹ thuật, cách làm và bán sản phẩm, còn hiệu quả kinh tế thì chưa dám bàn tới. Nhưng một điều ông Tân chắc chắn rằng thợ gốm Thổ Hà hoàn toàn có thể sống bằng chính nghề của mình.

Hiện nay hợp tác xã của ông có 15 thợ, thu nhập bình quân từ 1 đến 1,5 triệu đồng/người/tháng. Gốm Thổ Hà hoàn toàn không tráng men mà chủ yếu do đất sét tốt và lửa thích hợp. Khi đạt đến độ “sành hóa”, gốm Thổ Hà có tính bền vững cao, không thấm nước, môi trường tự nhiên không thể làm biến dạng được mà chỉ vỡ do tác động cơ học.

Tạm biệt ông trong cái bắt tay siết chặt, tôi biết rằng dù còn nhiều khó khăn ở phía trước, nhưng người đàn ông có vóc dáng nhỏ bé và khuôn mặt mang nặng nỗi ưu tư này sẽ luôn “giữ lửa” cho gốm Thổ Hà.

Bài và ảnh: Diêm Đăng Linh