“Mình về đằng ấy mà xa

Thì về Vĩnh Mộ với ta cho gần

Vĩnh Mộ có tục hát Xoan

Có hội thi vật đầu tuần tháng Giêng”

Những câu thơ như lời mời gọi, luôn tồn tại trong tâm trí mỗi người dân quê hương Cao Xá. Miền quê ấy có Hội vật đuổi giải. Từ ngàn đời nay, Hội vật luôn có sức lôi cuốn trai tráng các xã, các vùng lân cận và du khách thập phương tìm về để đọ tài đua sức.

Trái với môn thi đấu cờ thuộc về “Trí”, môn thi đấu vật lại hoàn toàn thuộc về “Dũng”. Đó là một hoạt động giao đấu vui chơi giải trí theo phong tục cổ truyền giúp thanh niên trong làng thêm cường tráng, có nghị lực, lòng dũng cảm để giữ làng và giữ nước. Đấu vật đã trở thành một tục lệ, một truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt .

Ảnh minh họa/Internet.

Đình Vĩnh Mộ thuộc thôn Vĩnh Mộ (nay đổi tên là thôn Vĩnh Tề), xã Cao Xá, huyện Lâm Thao (Phú Thọ). Đình thờ vị Thành Hoàng là Tướng Quốc dưới thời Hùng Duệ Vương. Tên huý của ngài là Nguyễn Văn Kỳ. Đương thời ngài giữ chức Dũng Lược Phụ Thiên Tướng Quân. Khi cáo lão, ngài về đây chiêu dân, lập nên ấp Bình Mạc Sách (tức thôn Vĩnh Tề ngày nay). Do có công lớn phò vua hộ quốc và lập nên làng Bình Mạc nên ngài được phong là Đại Vương Đương Cảnh Thành Hoàng Dũng Lược Phụ Thiên Tướng Quân. Tuy sống trong cảnh bình yên dân dã, nhưng ngài vẫn điều hành dân binh vừa lao động sản xuất, vừa rèn luyện binh mã như thời còn chiến trận. Hằng năm cứ vào mồng 7 tháng Giêng là mở Hội vật đuổi giải. Hội vật diễn ra suốt 5 ngày, từ ngày 7 đến hết ngày 11 tháng Giêng. Lễ hội được duy trì hết thế hệ này sang thế hệ khác như để diễn lại các trận chiến của quân dân ngài Kỳ và để tri ân người đã có công khai dân lập ấp, chống giặc ngoại xâm bảo vệ Tổ quốc.

Hội vật đuổi giải Vĩnh Mộ xưa kia nổi tiếng khắp vùng. Đến ngày hội là dân các vùng nô nức trẩy hội về Vĩnh Mộ, vừa để xem vật, vừa để dự hát Xoan, Ghẹo. Các đô vật ở các lò vật Tứ Xã, Sơn Vi, Tràng Đông, Tràng Nam, Việt Trì, Chính Công, Sơn Tây… đều về Vĩnh Mộ đua tài.

Hội vật đuổi giải ở Vĩnh Mộ có nét đặc biệt khác với tất cả các hội vật trên cả nước. Đuổi giải chính là đặc trưng độc nhất vô nhị của hội vật Vĩnh Mộ. Hội vật ở các nơi thường kết thúc ở trận chung kết, nhưng ở Vĩnh Mộ, sau trận chung kết còn có phần đuổi giải. Đây cũng là lí do mà hội vật Vĩnh Mộ lại có tên là “Hội vật đuổi giải”. Đuổi giải sẽ diễn ra khi đô vật đã thắng tuyệt đối, không còn ai dám vào vật nữa. Giải vật được treo ở trên cột cờ. Người thắng cuộc trèo lên giật lấy giải rồi cắm đầu cắm cổ chạy ra khỏi làng. Đằng sau là dân làng cầm gậy gộc, giáo mác hò reo đuổi theo. Đến khi người đoạt giải chạy ra khỏi làng, nhảy xuống nước thì dân làng mới không đuổi nữa. Khi chạy ra khỏi làng, nếu quay mặt lại sẽ bị dân làng đánh đòn vì quay mặt lại là năm ấy dân làng không may mắn. Đuổi giải xong là kết thúc hội vật. Nếu mọi việc diễn ra suôn sẻ thì dân làng rất phấn khởi, nhà nhà  ăn mừng như ăn tết vì tin rằng năm đó sẽ mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.

Hội vật đuổi giải đình Vĩnh Mộ là một di sản văn hóa phi vật thể quý báu của địa phương. Hội vật tồn tại từ xa xưa và rất nổi tiếng. Đặc biệt, Hội vật đuổi giải Vĩnh Mộ đã được ghi vào sách Nền văn hóa văn  minh thế giới, được đánh dấu trên Bản đồ du lịch lễ hội của UNESCO và trên lịch của Nhà xuất bản Văn hóa có ghi “Hội vật Vĩnh Mộ” (Lâm Thao-Phú Thọ)-đó là ngày 7 tháng Giêng năm Quý Mùi.

QUÁCH THỊ SINH