Cổng gạch cổ kính dẫn vào Từ đường Nguyễn Khuyến.

Yêu không gian của “Thu vịnh”, “Thu điếu”, “Thu ẩm” đã lâu, tôi không khỏi xúc động trong lần đầu cùng đoàn du khách về thăm Từ đường nhà thơ Nguyễn Khuyến.

Gặp lại... “Thu điếu”

Từ đường nhà thơ Nguyễn Khuyến - nơi cách đây hơn một thế kỉ, thi hào đã sáng tác ra chùm thơ thu, nhiều năm nay là địa điểm tham quan du lịch có giá trị văn hóa lịch sử, gắn liền với cuộc đời và sự nghiệp của nhà thơ.

Nổi bật nhất trong quần thể di tích là nhà tế đường, xây theo kiểu chữ nhị, phía trước là nhà đại tế gồm 7 gian, qua một sân gạch nhỏ là ngôi nhà 3 gian làm bằng gỗ lim, mái lợp ngói mũi hài theo kiến trúc cổ rất ấn tượng. Hai cột quân ngoài hiên khắc đôi câu đối, ý sâu, tình rộng, bút tự của chính nhà thơ. Bức đại tự treo chính diện rực rỡ bốn chữ: “Vũ lộ lưu căn”, ý của nhà thơ muốn gửi gắm là dù cuộc sống có thăng trầm, chìm nổi thì vẫn phải lưu giữ cái gì là căn bản. Đó là cái Tâm!

Trong từ đường, hiện vẫn lưu giữ được những chữ vàng khắc trên gỗ do vua Tự Đức ban, bức cuốn thư của người bạn cố tri nổi tiếng Dương Khuê cùng đôi câu đối của Tổng đốc Hà Nam làm tặng, để tỏ lòng tôn phục nhà thơ Nguyễn Khuyến vì ông đỗ đầu cả ba khoa và giành bảng vàng tiến sĩ năm 1871. 

Cảm xúc lâng lâng, vui sướng khi được tận mắt chứng kiến “Ao thu” nay vẫn được bảo quản, giữ gìn gần như nguyên thổ từ xa xưa, trên mặt nước trong veo, dập dờn mấy vạt bèo cái, bèo ong... Đúng như một bức tranh thu ông đã "vẽ": Ao thu lạnh lẽo nước trong veo/ Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo/ Sóng biếc theo làn hơi gợn tí/ Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo. Con lạch nước tượng trưng cho bút lông-được ngăn với ao bằng một đoạn tường kè, ao ấy chính là tượng trưng cho nghiên mực. “Ngõ trúc quanh co” dẫn vào một cổng gạch cổ kính có ba chữ lớn “Môn tử môn” (Cửa ra vào của các học trò).

Ý tưởng về một tua du lịch mới

Để tôn vinh một nhà thơ lớn, có nhiều đóng góp trong việc lưu giữ một phần giá trị lịch sử của đất nước, Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch đã quyết định tôn tạo, tu bổ quần thể di tích Từ đường nhà thơ Nguyễn Khuyến. Qua đó, sẽ phục hồi lại toàn bộ cảnh quan vườn Bùi xưa, trả lại nguyên hiện trạng theo kiến trúc ban đầu của di tích đã có khi nhà thơ còn sống. Dự án bao gồm các việc: Dựng lại 7 gian nhà đại tế trên nền đất cũ, theo cấu trúc nhà truyền thống quen thuộc của vùng nông thôn Bắc Bộ; dựng nhà đón tiếp khách trên nền công trình hiện là nhà ở của người trông coi từ đường. Tất cả đều làm bằng gỗ lim, ngói mũi hài. Nhà bia sẽ được dựng lại theo hình bát giác, hai tầng tám mái, dỡ bỏ bệ lát gạch hoa thành bệ đá cổ kính. Con đường từ đình làng vào từ đường được lát bằng gạch cổ; sân lát gạch Bát Tràng, mở rộng sân vườn, trồng thêm nhiều loại hoa và cây cảnh… Hàng rào và hai bên lối đi trồng trúc, xén tỉa cao 150cm để nhấn mạnh thêm ý nghĩa và nhân cách thanh tao của nhà thơ. Dự án áp dụng hình thức kiến trúc truyền thống vừa gợi cảm, vừa trang nghiêm mà vẫn giản dị, phản ánh cuộc đời và sự nghiệp của Tam Nguyên Yên Đổ. Ao thu được  tôn tạo với lầu thơ, ghế đá, thuyền câu và tượng Nguyễn Khuyến... Bờ ao sẽ được kè bằng đá, đường đi xung quanh ao và khu vực vườn sau nhà lát đá tự nhiên, xây cầu ao mới…

Có thể coi “Vườn hiện thực Nam Cao”, quần thể di tích Từ đường nhà thơ Nguyễn Khuyến là những công trình lớn, có ý nghĩa “mở màn” để chúng ta có thể hi vọng trong tương lai không xa, sẽ có tua du lịch Văn hóa danh nhân  hấp dẫn theo “dấu chân” những áng văn, thơ bất hủ từ Bắc vào Nam như: Lê Quý Đôn, Nguyễn Khuyến, Trần Tế Xương, Nam Cao, Nguyễn Bính… (miền Bắc), đến Huy Cận, Xuân Diệu, Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ, Chủ tịch Hồ Chí Minh (miền Trung), hay miền Nam có Sơn Nam, Hồ Biểu Chánh, Nguyễn Đình Chiểu…

Bài và ảnh: NGUYỄN OANH