QĐND - Những năm gần đây, ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đã phát triển mô hình cánh đồng mẫu lớn (CĐML) trên cây lúa mang lại hiệu quả cao. Tuy nhiên bên cạnh những kết quả đạt được vẫn còn nhiều khó khăn do sự liên kết "4 nhà" (nhà nông, nhà doanh nghiệp, nhà nước, nhà khoa học) vẫn còn lỏng lẻo... 

Doanh nghiệp cùng nông dân ra đồng

Ở ĐBSCL, mô hình CĐML được phát triển rộng khắp ở hầu hết các tỉnh trong vùng. Một trong những nơi phát triển nhanh và bền vững đó là An Giang. Toàn bộ diện tích lúa trong CĐML được doanh nghiệp (Công ty Bảo vệ thực vật An Giang) ứng trước giống, vật tư nông nghiệp và hướng dẫn kỹ thuật canh tác. Khi thu hoạch lúa, doanh nghiệp cho phương tiện vận chuyển đến nhà máy sấy đạt tiêu chuẩn để lưu trữ. Nếu thời điểm thu hoạch giá lúa chưa như kỳ vọng, doanh nghiệp cho nông dân đưa lúa vào kho tạm trữ và không tính phí. Mới đây, Công ty Bảo vệ thực vật An Giang còn phát hành cổ phiếu ưu đãi cho 6000 nông dân, đây là bước tiến mới trong việc đưa người nông dân thành thành viên của doanh nghiệp và họ là người lo công tác sản xuất lúa, công ty lo đầu ra cho sản phẩm. Mọi lợi nhuận của công ty, người nông dân cũng được hưởng.

Mô hình trên được hầu hết các địa phương trong vùng triển khai, nhân rộng. Để phát huy hiệu quả mô hình, chính quyền các địa phương thường xuyên mời gọi các doanh nghiệp, nông dân cùng nhau tham gia, mở rộng diện tích. Hiện nay, diện tích lúa tham gia CĐML ở ĐBSCL khoảng 200.000ha (trung bình mỗi tỉnh đạt 10.000-20.000ha).

Nông dân huyện Cờ Đỏ, thành phố Cần Thơ thu hoạch lúa trên cánh đồng mẫu lớn.

Theo tính toán của các chuyên gia, mỗi héc-ta lúa trong CĐML có thể giảm chi phí sản xuất từ 10 đến 15%, sản lượng tăng 20-25% và thu lãi thêm từ 2,2 đến 7,5 triệu đồng. CĐML là một trong những lời giải cho câu hỏi làm thế nào để giúp nông dân có thể tiếp cận các loại phân bón, vật tư nông nghiệp đầu vào phục vụ sản xuất với giá cả ổn định và chất lượng đảm bảo, đồng thời tăng giá bán nông sản, giúp nâng cao thu nhập. Đây là hướng đi tất yếu, cũng là giải pháp thiết thực để tiến tới nền sản xuất nông nghiệp hàng hóa lớn hiện nay và trong tương lai.

Ông Lê Thanh Tùng, Phó trưởng Phòng Cây lương thực, thực phẩm (Cục Trồng trọt, Bộ NN&PTNT), cho biết:

- Việc xây dựng CĐML có sự chuyển biến tích cực theo hướng giảm bớt các chi phí trung gian, giảm giá thành sản xuất, tăng khả năng cạnh tranh. Ngoài ra, khi tham gia liên kết sản xuất cung ứng tiêu thụ lúa gạo đã giúp cho doanh nghiệp kiểm soát được chất lượng sản phẩm đầu ra như độ đồng đều của hạt gạo, tỷ lệ tấm, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật… và giúp giá xuất khẩu tăng từ 15 đến 30USD/tấn sản phẩm. Đây là giải pháp có tính lâu dài để phát triển “Sản phẩm lúa gạo Việt Nam chất lượng, năng suất cao".

Còn nhiều hạn chế

Tuy bước đầu xây dựng mô hình CĐML đạt được những kết quả khả quan nhưng vẫn còn nhiều khó khăn trong việc xây dựng mô hình này. Ông Phạm Văn Quỳnh, Giám đốc Sở NN&PTNT TP Cần Thơ cho biết:

- Một trong những khó khăn trong xây dựng mô hình CĐML của TP Cần Thơ nói riêng, các tỉnh ĐBSCL nói chung là triển khai việc ghi chép biểu bảng. Do trình độ học vấn khác nhau nên hiện chỉ có khoảng 50% nông dân tham gia ghi chép biểu bảng đạt yêu cầu. Ngoài ra, vấn đề thu hoạch và vận chuyển lúa trong CĐML đến nơi tiêu thụ còn nhiều khó khăn. Việc triển khai thực hiện CĐML hiện nay chỉ là trên tinh thần cùng liên kết để tiết kiệm chi phí, nâng cao sản lượng lúa. ĐBSCL muốn phát triển CĐML mang lại hiệu quả cao và bền vững thì địa phương cần vận động doanh nghiệp và nông dân liên kết, ký hợp đồng về cung ứng đầu vào và bao tiêu sản phẩm, chuyển giao khoa học kỹ thuật… Đây cũng chính là yêu cầu bức xúc của các địa phương nên cần triển khai ngay, không thể chậm trễ được nữa.

Thu hoạch trên cánh đồng mẫu lớn ở huyện Cờ Đỏ (Cần Thơ).

Không riêng gì TP Cần Thơ, nhiều mô hình CĐML ở các địa phương trong vùng xảy ra tình trạng các doanh nghiệp cung ứng một số mặt hàng có giá cao hơn giá các đại lý bên ngoài. Khi vào mùa thu hoạch, nhất là trong vụ Hè Thu và Thu Đông vừa qua, một số doanh nghiệp không mua hết lúa của người dân hoặc hạ giá thấp hơn các thương lái bên ngoài làm cho người dân không yên tâm sản xuất ở các vụ lúa sau. Ngược lại, cũng có hộ nông dân thấy các thương lái bên ngoài mua với giá cao nên hủy hợp đồng ký kết mua bán với doanh nghiệp. Ở một số mô hình liên kết, tuy doanh nghiệp đã hỗ trợ giống, vốn, đã chia sẻ được rủi ro với nông dân nhưng số lượng hộ nông dân có đủ điều kiện để liên doanh, liên kết sản xuất với doanh nghiệp còn ít.

Ngoài ra, do chính quyền địa phương chậm tổ chức lại hệ thống thủy lợi nên dẫn đến khó khăn trong tưới tiêu. Công tác quy hoạch chưa thực hiện triệt để vì vậy còn nhiều cánh đồng có diện tích nhỏ hơn 300ha chưa theo quy chuẩn của Bộ NN&PTNT về quy mô CĐML. Tổng diện tích mô hình vẫn chưa đến 10% tổng diện tích canh tác lúa trong toàn vùng.

Cần liên kết chặt chẽ

Theo ông Mai Thành Phụng, Trưởng bộ phận thường trực phía Nam, Trung tâm Khuyến nông quốc gia, trong mối liên kết “4 nhà” thì nhà doanh nghiệp đóng vai trò hạt nhân và là mắt xích quan trọng nhất, cùng với Sở NN&PTNT các địa phương xây dựng kế hoạch, quy mô cho các CĐML đồng thời ký kết với nông dân về những dịch vụ cung ứng giống, vật tư nông nghiệp và thu mua lúa gạo. Theo đó, Nhà nước cần có chính sách khuyến khích các bên tham gia phát triển mô hình CĐML cũng như có chính sách ràng buộc các công ty xuất khẩu gạo xây dựng vùng nguyên liệu tập trung và ổn định, có bao tiêu sản phẩm. Bên cạnh đó, người nông dân cần nâng cao nhận thức về lợi ích khi tham gia CĐML, làm chủ mảnh ruộng, quản lý, chăm sóc và kiểm soát lợi nhuận, thỏa mãn các điều khoản hợp đồng với doanh nghiệp. Nhà khoa học phải đẩy mạnh việc nghiên cứu các giống lúa có chất lượng cao, hạ giá thành sản xuất.

Nhà nước cũng cần có biện pháp nghiên cứu, dự báo thị trường một cách hiệu quả để các địa phương xây dựng kế hoạch sản xuất cho phù hợp cung cầu, thị hiếu và tiêu chuẩn của thị trường. Ngành nông nghiệp cần thường xuyên tổ chức sơ kết, tổng kết, rút kinh nghiệm để nhân rộng các mô hình có hiệu quả nhất ra các vùng khác có điều kiện sinh thái và kinh tế, xã hội tương tự. Chính phủ cần chỉ đạo các ngành, các cấp tổ chức xúc tiến thương mại, tạo điều kiện cho doanh nghiệp ở ĐBSCL nói riêng và cả nước nói chung tìm đầu ra cho sản phẩm nông nghiệp. Đó chính là những giải pháp để mô hình CĐML tiếp tục phát huy giá trị, giúp nông dân tăng thêm thu nhập, đồng thời góp phần đảm bảo an ninh lương thực quốc gia.

Bài và ảnh: VĂN XÂY