QĐND - Nhà anh Nguyễn Văn Miễn ở thôn Giáng Đông, xã Hòa Châu (Hòa Vang, Đà Nẵng) bình dị như bao ngôi nhà khác ở vùng quê này. Ít ai biết rằng, đây chính là nơi Anh hùng LLVT nhân dân Hà Văn Trí đã chiến đấu đến giây phút cuối cùng.

Anh hùng Hà Văn Trí, nguyên Đặc khu ủy viên Quảng Đà, Tham mưu trưởng Mặt trận 4, kiêm Quận đội trưởng quận Nhất (Đà Nẵng). Quê ông ở Điện Quang, Điện Bàn, Quảng Nam, có mẹ và chị gái đều là Bà mẹ Việt Nam Anh hùng. Tháng 8-1968, Đặc khu ủy Quảng Đà phát động chiến dịch tiến công và nổi dậy toàn Đặc khu mang mật danh X2. Chỉ huy trưởng cơ quan tiền phương Mặt trận 4, Quận đội trưởng quận Nhất Hà Văn Trí trực tiếp chỉ huy Tiểu đoàn 89 đặc công, phối hợp với Tiểu đoàn 2 và Tiểu đoàn 3 đồng loạt nổ súng tiến công, giáng những đòn sấm sét vào các mục tiêu quan trọng của Mỹ-ngụy. Đây là trận tiến công quân sự lớn đầu tiên của ta vào quận lỵ Hòa Vang-một trong những chi khu quân sự lớn của địch.

Anh Nguyễn Văn Miễn (bên phải) thắp hương mộ liệt sĩ Hà Văn Trí tại nghĩa trang xã Hòa Châu.

Ngày 25-8-1968, quân Mỹ-ngụy sử dụng lực lượng tương đương một trung đoàn, có sự hỗ trợ của máy bay ném bom, máy bay trực thăng vũ trang, pháo binh, xe tăng, xe lội nước chia thành 3 hướng tấn công vào thôn Giáng Đông. Ngoài việc liên tục ném đủ các loại bom, quân địch hết đột kích bằng không lực, rồi chuyển sang đột kích bằng pháo binh. Cuộc chiến đấu diễn ra quyết liệt từ 6 giờ đến 18 giờ. Sau khi dứt loạt bom pháo cuối cùng, xe tăng và bộ binh địch từ các hướng tiến vào làng Giáng Đông. Các cánh quân của ta đã tiêu diệt hàng trăm tên địch ngay trên công sự, loại khỏi vòng chiến đấu 300 tên, bắn cháy 7 xe tăng.

Ông Nguyễn Bột, một nhân chứng của trận đánh, dẫn tôi đi ngay trên nền nhà anh Hai Miễn, xúc động nói: “Chỗ này trước đây là hầm bí mật. Anh Trí đã hy sinh ở đây. Tôi là người đầu  tiên biết anh hy sinh. Mới đó mà đã 44 năm rồi”.

Nhớ lại sự kiện bi hùng trên, ông Bột cho hay: Trước ngày xảy ra trận càn của quân Mỹ, thôn Giáng Đông tấp nập khác thường. Dân làng sơ tán hết, nhường nhà cho bộ đội làm trận địa. Nhà của bà chị dâu ông có tên là Trần Thị Hè trở thành nơi trú quân của cơ quan đầu não Bộ chỉ huy chiến dịch. Bộ đội khẩn trương làm hầm kiên cố trong nhà và ngoài vườn. Là cán bộ quân sự địa phương, nên ông được giao ở lại trụ bám. Ông lấy từ nhà mình gỗ, táp lô, ván ép, có bao nhiêu đem hết cho bộ đội làm vật liệu xây dựng. Dưới chiếc hầm lớn tránh đại bác là chiếc hầm bí mật, có thể trú cả chục người. Mặc cho bom đạn gầm rú, vợ ông, cùng con gái từ thôn Quan Châu vẫn gánh cơm về phục vụ bộ đội. Ngày 25-8, ông Bột được lệnh lùi về tuyến sau. Máy bay địch oanh tạc dữ đội, tiếng súng từ các ngôi nhà cũng đáp trả quyết liệt. Ông hoảng hốt khi thấy tiếng bom ầm ào rơi ngay góc nhà chị dâu mình. Chiều tối, đợi ngớt tiếng bom, ông băng bộ về thì thấy người cán bộ đeo súng ngắn mà ông đã gặp... hy sinh ngay trong hầm bí mật, tay còn cầm đèn pin trong tư thế đi kiểm tra chiến trường. Ông vội đưa thi hài người cán bộ lên mặt đất, rồi bò trở lại hầm lấy 13 khẩu súng giao cho các đồng chí còn lại. Lúc đó hai nữ cán bộ huyện có tên là Hoành và Tĩnh nói với ông: “Đây là đồng chí chỉ huy”. Vậy là khoảng 6 giờ tối, ông cùng một số người dân lặng lẽ đưa thi hài người cán bộ đi an táng. Người cán bộ ấy ông mới gặp vài lần và chưa kịp biết tên, cũng không biết rõ chức vụ của anh là gì.  Mọi người lặng lẽ, nước mắt nghẹn ngào đưa thi hài người cán bộ về nơi yên nghỉ cuối cùng. Sau này khi bị Mỹ-ngụy bắt vào tù, ông Bột mới biết rằng: Người cán bộ mà ông trực tiếp an táng hôm đó là Tham mưu trưởng Mặt trận 4, Hà Văn Trí.

Sau nhiều năm kiên trì tìm kiếm, thông qua đồng đội của cha, năm 2000, chị Hà Tô Lệ, con gái duy nhất của liệt sĩ Hà Văn Trí hiện làm việc ở Sở Giáo dục và Đào tạo Quảng Ngãi đã tìm được nhà anh Nguyễn Văn Miễn và phần mộ của cha mình. Khi biết tình cảm của người dân thôn Giáng Đông dành cho cha, chị đã ôm lấy bà con mà khóc.

Anh Nguyễn Văn Miễn, làm nghề dạy học, hiện là chủ nhân của ngôi nhà lịch sử kể lại: “Sau trận chiến đấu ác liệt ấy, gia đình tôi trở về quê tiếp tục bám trụ, lập cái miếu trong vườn nhà để thờ cúng liệt sĩ. Riêng mộ chú Hà Văn Trí luôn được mẹ bí mật thắp hương; đến sau ngày đất nước được giải phóng thì bàn giao lại cho xã quy tập về nghĩa trang. Vì không biết tên nên chỉ đánh số hiệu. Cũng muốn báo cho gia đình chú ấy nhưng không biết người thân của chú ở đâu. Xung quanh mảnh vườn này vẫn còn rất nhiều hài cốt liệt sĩ. Cách đây mấy năm, chúng tôi còn tìm được 12 hài cốt liệt sĩ và báo cho cơ quan chức năng tổ chức quy tập”.

Năm 2001, liệt sĩ Hà Văn Trí được truy tặng danh hiệu Anh hùng LLVT nhân dân. Người dân thôn Giáng Đông càng tự hào vì mảnh đất này đã góp phần làm nên vóc dáng một người anh hùng trong chiến trận…

Bài và ảnh: HỒNG VÂN