Nhà thơ Hoàng Cầm bên sông Đuống. Ảnh: Internet

Một đêm tháng 4-1948, khi nghe tin giặc Pháp đang đánh phá quê hương, nhà thơ Hoàng Cầm (lúc này đang công tác trên Chiến khu Việt Bắc) đã cầm bút viết ngay bài thơ “Bên kia sông Đuống”. Từ đó có một dòng sông đau thương mà thơ mộng, trữ tình đến góp vào dòng trường giang thi ca.

 Dòng sông ấy, lung linh gương mặt Kinh Bắc ấm no, trù phú với "lúa nếp thơm nồng", cùng những "hội hè đình đám" kết tinh một bề dày văn hóa. Đó là gương mặt quê hương hiện về trong nỗi nhớ, niềm thương tiếc khôn nguôi trong trái tim người thơ đa cảm. Đặc biệt là ấn tượng về một miền quê lung linh thắp sáng. Quả thật, theo dòng hoài niệm của nhà thơ về với quê hương Kinh Bắc, người đọc thấy tất cả đều như tỏa sáng, phát sáng, thắp sáng. Thắp sáng từ cảnh đến người. Trước hết là dòng sông mang cả hình bóng quê hương. 3 câu thơ đầu sử dụng hầu hết thanh bằng tạo nhịp nhẹ buồn và đọng lại trong màu cát trắng phẳng lì rất đỗi bình yên, không chia cắt. Con sông được khởi phát ngập tràn ánh sáng và sắc trắng tinh khôi. Sông Đuống đẹp không chỉ ở dáng nằm "nghiêng nghiêng" hết sức trữ tình mà còn ở vẻ "lấp lánh" vừa thực vừa hư như tấm gương soi bóng quê hương. Đó là sắc màu được pha bằng khoảng trời ký ức nên thật trong trẻo, lấp lánh ánh trời, lấp lánh sự tích, kỷ niệm... Vẻ lấp lánh hé lộ cái hồn của Kinh Bắc: tươi sáng, lung linh, đậm chất huê tình.

Đọng lại sâu đậm nhất trong lòng nhà thơ, không ai khác hơn là những người mẹ, người chị, người em của quê hương. Trong nụ cười em "như mùa thu tỏa nắng", người đọc cảm biết về một thuở Kinh Bắc hồn hậu yên bình. So sánh với mùa thu tỏa nắng chỉ có thể là nụ cười trong trẻo, dịu dàng, vừa như sưởi ấm hồn ta, lại vừa như làm dịu mát hồn ta. Thời chiến tranh gắn với những nỗi niềm riêng, là cơ sở cho nhà thơ viết nên một tứ thơ lạ: Một bức tranh quê trù phú, giàu đẹp nhưng gắn liền với cảm xúc “nhớ tiếc” và “xót xa” vô cùng: “Xanh xanh bãi mía bờ dâu/Ngô khoai biêng biếc/Đứng bên này sông sao nhớ tiếc/Sao xót xa như rụng bàn tay”.

Gương mặt quê hương thắp sáng trong quá khứ đã soi vào thực tại đau thương, từ đó nhà thơ nhận diện được tương lai trong một giấc mơ tuyệt đẹp, chan hòa ánh sáng, khúc xạ bảy sắc cầu vồng và lan tỏa cho lòng người trẻ mãi "Bao giờ về bên kia sông Đuống/Anh lại tìm em/Em mặc yếm thắm/Em thắt lụa hồng/Em đi trẩy hội non sông/Cười mê ánh sáng muôn lòng xuân xanh". Hoàng Cầm đã đính những viên ngọc lấp lánh vào tấm thảm ngôn từ “Bên kia sông Đuống”, khiến tình yêu quê hương sâu nặng tạo thành chất keo dính bền chặt để bài thơ gắn bó sâu sắc trong tâm hồn người đọc. Đã hơn nửa thế kỷ, dòng sông ấy vẫn trôi đi… một dòng sáng lung linh.

TẦM THI