QĐND - Đại tá, Anh hùng LLVT nhân dân Nguyễn Lành, nguyên Sư đoàn trưởng Sư đoàn Phòng không 375 (Quân chủng Phòng không-Không quân) là một trong những sĩ quan điều khiển tiên phong “gạt sơ-rai” trong kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Chiến công này của ông cùng đồng đội đã bổ sung vào kho tàng nghệ thuật quân sự Việt Nam một cách đánh mới của bộ đội tên lửa.

Trong cuộc chiến tranh phá hoại miền Bắc, quân đội Mỹ đã sử dụng tên lửa sơ-rai gây ra nhiều tổn thất cho bộ đội ra-đa, bộ đội tên lửa. Đây là loại tên lửa không đối đất có đầu tự dẫn, hoạt động theo nguyên tắc "tự động điều khiển theo bức xạ sóng điện từ". Nghĩa là khi ra-đa, an-ten của ta phát sóng lên không trung, máy thu của sơ-rai bắt được cánh sóng đó và phi công chỉ cần nhấn nút phóng, quả đạn sẽ theo trục cánh sóng ra-đa tự tìm tới mục tiêu với xác suất chính xác gần như tuyệt đối. Trong khi đó, trên màn hình vô tuyến của đài điều khiển tên lửa của ta, tín hiệu thu về của sơ-rai bé, dễ nhầm với nhiễu hoặc máy bay. Vì vậy, để tránh tổn thất, chúng ta phải “gạt sơ-rai" ra khỏi trục cánh sóng. Đây là một thao tác chiến đấu khó, buộc người sĩ quan điều khiển phải bình tĩnh, có bản lĩnh vững vàng, tinh thần chiến đấu dũng cảm. Trên thực tế, bộ đội ra-đa, bộ đội tên lửa của ta đã tổn hao nhiều xương máu mới tìm ra được cách đánh máy bay có mang tên lửa sơ-rai. 
Đại tá Nguyễn Lành mô tả: “Trong khi máy bay địch đang bay vào trận địa, tên lửa ta bắn lên, tên lửa địch bắn xuống với tốc độ gần 1000m/giây cùng chung một trục cánh sóng. Sĩ quan điều khiển phải làm sao vừa diệt được mục tiêu, vừa tránh được sơ-rai. Nếu gạt sớm thì ta không bắn được máy bay; nếu gạt chậm vài tích tắc thì cả xe điều khiển sẽ bị tên lửa địch thiêu rụi”.
 

Đại tá Nguyễn Lành diễn tả lại trận đánh có tên lửa sơ-rai.

Hơn 35 năm quân ngũ, Anh hùng LLVT nhân dân Nguyễn Lành đã cùng đồng đội “tác chiến hiệp đồng, lập công tập thể” không biết bao nhiêu lần, từ chiến trường phía Bắc, đánh du kích phía Nam, hành quân sang nước bạn Lào tiêu diệt “trận địa pháo trên không C130”. Mỗi nơi đi qua, mỗi lần quần nhau với lũ giặc trời đều để lại trong ông nhiều kỷ niệm khó phai. Song trận đánh được Đại tá Nguyễn Lành nhắc lại nhiều hơn là trận đầu quyết tâm đánh địch có sơ-rai diễn ra vào đêm 28-3-1968, tại Tân Kỳ (Nghệ An). Ông nhớ lại: “Trong thời gian này, tên lửa sơ-rai của không quân Mỹ đã tác động rất lớn đến tinh thần bộ đội ra-đa, bộ đội tên lửa. Mỗi khi an-ten vừa phát sóng, lập tức đã thấy sơ-rai xuất hiện. Có những trận đánh, ta chưa kịp phóng đạn thì đã bị tên lửa của địch phá hủy khí tài, kíp chiến đấu hy sinh hầu như toàn bộ”. 

Trước tình hình đó, Bộ tư lệnh Quân chủng PK-KQ quân chỉ đạo các đơn vị quyết tâm giữ vững tinh thần chiến đấu cho bộ đội, tổ chức đánh máy bay trong điều kiện có sơ-rai để rút kinh nghiệm, tìm ra cách đánh hiệu quả. Bấy giờ, kíp chiến đấu của Tiểu đoàn 67 (Trung đoàn 275, Sư đoàn 367) đang đứng chân tại huyện Tân Kỳ (Nghệ An), do Thiếu úy Nguyễn Lành làm sĩ quan điều khiển. Tại cuộc họp triển khai nhiệm vụ, anh đề xuất biện pháp đánh gấp trong vòng 15 giây. Trước những lập luận khoa học, đầy tính thuyết phục của người sĩ quan trẻ, chỉ huy đơn vị quyết định thực hiện theo phương án do Nguyễn Lành trình bày. Kết quả, trận đánh thật bất ngờ, tên lửa sơ-rai bị “gạt” sang hướng khác, máy bay địch trúng đạn bốc cháy rơi cách trận địa khoảng 30 cây số. Tin chiến thắng lập tức loan nhanh trong toàn quân nói chung, Quân chủng PK-KQ nói riêng. Với cách đánh trên, ta không chỉ vô hiệu hóa tên lửa sơ-rai, hạn chế tổn thất của bộ đội ra-đa, bộ đội tên lửa mà còn góp phần tô thắm truyền thống bộ đội phòng không anh hùng, nâng tầm nghệ thuật quân sự Việt Nam. Đại tá Nguyễn Lành hồi tưởng: “Khi đó chúng tôi đề xuất biện pháp đánh gấp, nhưng sau này đúc kết thành kinh nghiệm chiến đấu, cách đánh này được gọi là “đánh nhanh có chuẩn bị”.

Để có được tư duy sắc bén trong chiến đấu, Đại tá Nguyễn Lành phải miệt mài rèn luyện ngay từ những ngày đầu quân ngũ. Trước khi chính thức trở thành sĩ quan “ấn nút phóng đạn”, ông được vinh danh tại Trường bắn Xô-viết (Liên Xô trước đây). Nhắc lại kỷ niệm này, Đại tá Nguyễn Lành chia sẻ: “Đó là lần bắn đạn thật trong kỳ thi tốt nghiệp. Theo quy định xạ kích, mỗi mục tiêu được phóng 3 quả tên lửa; song khi vào thực hành, tôi đã phóng thành công ngay từ quả đạn đầu”. Lúc ấy, cả trường bắn sững sờ vì từ trước tới nay, chưa có sĩ quan điều khiển nào đạt được thành tích như vậy. Nguyễn Lành vừa bước xuống xe, đồng chí Tham mưu trưởng trường bắn nước bạn lập tức công kênh lên vai chạy thẳng về sở chỉ huy và ra quyết định tặng anh Huy hiệu số 1. Có thể nói, nền tảng kiến thức trang bị trên đất bạn đã chiếm giữ vị trí xứng đáng trong việc tạo nên một Nguyễn Lành tiên phong “gạt sơ-rai”, dũng cảm đánh “trận địa pháo trên không C130”, bí mật tập kích máy bay F4 tạo điều kiện cho tàu Thụy Điển vào cảng Hải Phòng viện trợ cho miền Bắc v.v.. khiến địch phải treo giải thưởng 5000USD cho kẻ nào bắt được hoặc bắn chết anh.

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng trái tim của người lính năm xưa vẫn vang nhịp khúc quân hành. Với Anh hùng LLVT nhân dân Nguyễn Lành, chiến công là của đồng đội, vì vậy đã không ít lần, ông về thăm lại gia đình chiến sĩ của mình để minh chứng các trường hợp “mất tích trong chiến tranh” được công nhận là liệt sĩ. Về hưu năm 2000, Đại tá Nguyễn Lành tiếp tục đảm nhiệm chức Chủ tịch Hội CCB quận Thanh Khê (Đà Nẵng) để tiếp tục được góp sức xây dựng quê hương, đất nước ngày càng giàu đẹp.

Bài và ảnh: SỸ LONG