Đã hơn nửa thế kỷ, người Rục ở huyện Minh Hóa – Quảng Bình rời khỏi những hang động u uẩn, bước ra thung lũng bằng phẳng, tươi tốt sống cuộc đời mới. Có rất nhiều đổi thay đã đến với bà con người Rục, người Sách, tuy nhiên vẫn còn nhiều điều đang đặt ra phía trước…

Nửa thế kỷ ra khỏi hang sâu

Trời mưa, bầu trời miền Tây Quảng Bình càng âm u hơn bởi khói sương dày đặc bốc lên từ những lèn đá vôi cao chất ngất. Con đường rừng dốc đứng vào ba bản người Rục ở xã Thượng Hóa, huyện Minh Hóa, đôi chỗ phải len vào giữa hai vách ta-luy dựng đứng, nhìn mà nghẹt thở. Các bản nơi hiện giờ người Rục, người Sách cư ngụ, đều dựa lưng vào khu rừng vùng đệm Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng. Ông Cao Chờn, người Rục, năm nay gần 90 tuổi, nói: “Tui rời hang đá khi đã 40 tuổi. Rứa là đến bây chừ, một nửa cuộc đời tui ở trong hang, một nửa cuộc đời ở ngoài ni. Tui thấy người Rục đã sướng hơn trước, đông hơn trước. Tui vẫn nhớ ngày còn ở hang đá, cực lắm!”.
Lời của ông Cao Chờn được minh chứng qua số liệu thống kê của Đồn biên phòng 585 (Bộ đội Biên phòng Quảng Bình). Từ chỗ chỉ còn vài chục người vào năm 1959 và có nguy cơ tuyệt chủng, đến nay, tính riêng tại ba bản người Rục, người Sách ở xã Thượng Hóa đã có 156 hộ với 669 người, trong đó, người Rục là 80 hộ với 381 người… Từ chỗ ở trong hang động, nay bà con đã có nhà, có vườn, nhiều hộ được ở nhà xây, mái lợp ngói, trẻ nhỏ thì được đến trường…

Trung tá Võ Đình Tứ, Chính trị viên Đồn biên phòng 585 tâm sự: “Những năm vừa qua, cùng với việc tuyên truyền, vận động bà con người Rục, người Sách xây dựng cuộc sống mới, cán bộ, chiến sĩ đơn vị còn “cầm tay chỉ việc”, hướng dẫn bà con tỉ mỉ về cách làm ăn, giữ gìn vệ sinh.

Vụ lúa đầu tiên của ông Trần Trực (Ảnh do Đồn Biên phòng 585 cung cấp).

Theo khảo sát của chúng tôi, trên địa bàn 3 bản cuối cùng xã Thượng Hóa này, diện tích đất đai có thể canh tác rộng tới 67ha. Với số lượng đất đai canh tác màu mỡ này, nếu biết cách tổ chức sản xuất, bà con có thể tự túc được lương thực, không bị thiếu đói. Vậy nhưng, tập quán canh tác lạc hậu, cùng với năng suất lao động thấp và ý chí tự lực, vươn lên của bà con chưa được phát huy, nên hằng năm tỉnh, huyện vẫn phải hỗ trợ trong thời gian 6 tháng với số lượng 15kg gạo/người/tháng".

Rào cản lớp 5

Theo thầy giáo Trần Thanh Bun, Hiệu trưởng Trưởng Tiểu học Yên Hợp thì hằng năm vẫn có một vài em học tiếp lên lớp 6, nhưng sau đó, lần lượt bỏ học. Về lại bản, đi rừng, kiến thức cũng dần rơi rụng theo những mùa rẫy, vậy là tái mù chữ. Bởi vậy, mỗi năm cứ đến dịp hè, Đồn biên phòng 585 lại tổ chức các lớp học xóa mù chữ ban đêm cho bà con. Nhưng quả thật, hiệu quả mang lại cũng không cao, bởi vấn đề cốt lõi là bà con chưa nhận thức được vai trò của tri thức đối với sự tồn tại và phát triển. Chính vì thế, trình độ tổ chức cuộc sống của bà con còn rất yếu, chưa biết lo xa, chỉ mới biết lo cái ăn hằng ngày. Có hộ gia đình nhận gạo trợ cấp  nhưng lại đem đổi rượu, đổi hàng hóa xa xỉ…

Thầy giáo Trần Thanh Bun đã có 32 năm công tác ở miền Tây Quảng Bình, cho rằng: Trong lĩnh vực giáo dục, nhất thiết phải làm thế nào đó để thế hệ người Rục, người Sách hôm nay vượt qua được lớp 5. Và cái cách mà thầy nghĩ có thể làm được chính là mở lớp “nhô” – lớp 6 ngay tại Trường Tiểu học Yên Hợp. Theo thầy Bun là với cách làm này, chỉ sau 4 năm là có thể hình thành được một cấp học (cấp THCS) ngay tại địa phương.

Bắt đầu từ những “con ruộng” nhỏ

Cùng với Dự án bảo tồn và phát triển đồng bào Rục với số tiền đầu tư 32 tỷ đồng, những năm qua, cán bộ, chiến sĩ Đồn biên phòng 585 đã tích cực triển khai xây dựng được nhiều mô hình sản xuất, chăn nuôi giúp bà con phát triển kinh tế hộ gia đình. Tuy nhiên, hiệu quả chưa thực sự đạt được như mong muốn, bởi rào cản cũng chính từ những hủ tục lạc hậu đã ăn sâu, bám chặt trong đời sống của đồng bào. Nói như Đại tá Dương Ngọc Bội, Phó chính ủy Bộ đội Biên phòng tỉnh Quảng Bình là: “Chúng tôi đã xoay đủ mọi cách để giúp bà con, nhưng xóa bỏ tập tục, cách nghĩ, cách làm lạc hậu, lối sống phụ thuộc vào thiên nhiên của đồng bào Rục là một quá trình lâu dài…”. Nói là vậy, khó khăn là thế, nhưng cán bộ, chiến sĩ Đồn biên phòng 585 cũng tìm được thành công trong việc giúp đỡ đồng bào Rục, đồng bào Sách phát triển kinh tế, xóa đói, giảm nghèo, mở ra một hướng đi mới. Hướng đi đó bắt đầu từ mô hình trồng lúa nước mà người trực tiếp tạo dựng là ông Trần Trực, Trưởng bản Yên Hợp. Sau một thời gian miệt mài lao động với sự giúp đỡ tận tình của cán bộ, chiến sĩ Đồn biên phòng 585, vụ đầu tiên... không đem lại kết quả. Không nản chí, Đồn biên phòng 585 tiếp tục vận động gia đình ông Trực gieo cấy. Vụ đó, ông Trực thu được 500kg lúa trên diện tích 2,7 sào… Vậy là lần đầu tiên trong lịch sử của mình, người Rục, người Sách ở bản Mò O Ồ Ồ đã “mần được lúa nước”. Điều đó càng làm ông Trực thêm tin tưởng, tiếp tục “mở rộng sản xuất”, xây dựng thành mô hình ruộng lúa – ao cá – rẫy ngô. Đến nay, mô hình của ông đã khai phá được 10 “con ruộng” (thửa ruộng).

Từ mô hình sản xuất của ông Trực, vấn đề giúp bà con người Rục, người Sách làm lúa nước, tự túc lương thực đã được đặt ra ở các cấp. Và đến nay, dự án thủy lợi Rục Làn đang được triển khai với mục tiêu hoàn thành 10ha ruộng lúa nước cho bà con. Thế là, chẳng bao lâu nữa nước chảy về, tưới đẫm những “con ruộng” của người Rục, người Sách. Với những thành công ban đầu, tôi nghĩ rằng: Để giúp người Rục, người Sách thay đổi cách nghĩ, cách làm, có lẽ cần phải bắt đầu từ những “con ruộng” như gia đình ông Trực….

Bài và ảnh: Trần Hoài