QĐND Online – Trở lại làng gốm Phù Lãng một ngày đầu hè, điều chúng tôi cảm nhận rất rõ nét, làng nghề Phù Lãng đang trở mình, bừng lên một sức sống mới. Sức sống mạnh mẽ và mãnh liệt rạng ngời trên gương mặt những nghệ nhân làng nghề, trên những đôi tay thợ đang thoăn thoắt như múa xung quanh những sản phẩm đang hình thành, trên từng đường làng ngõ xóm, trên từng sản phẩm đang chuẩn bị ra lò…

Lăn đất…

Sản phẩm truyền thống và hiện đại

Sản phẩm truyền thống của gốm Phù Lãng (Quế Võ, Bắc Ninh) vốn chỉ là chum vại, ấm đất, chậu cảnh, tiểu sành... Nhưng đó là chuyện của nhiều năm về trước. Khi đồ vật bằng chất liệu nhôm, nhựa, sứ thịnh hành thì người tiêu dùng cũng bỏ dần thói quen sử dụng ấm đất, chum vại… mà chuyển sang dùng đồ nhựa, đồ sứ… Người dân làng nghề Phù Lãng đang đứng trước một nguy cơ: sản phẩm gốm Phù Lãng tồn tại hay không tồn tại trước cơn lốc thị trường? Khoảng thời gian lao đao kéo dài ngót chừng 10 năm nhưng cũng đủ để làm rơi rụng khá nhiều người tâm huyết với nghề truyền thống bao đời nay của làng. Gốm Phù Lãng đang dần bị quên lãng, bị “lép” trước gốm sứ Bát Tràng, Thổ Hà…

Chính trong giai đoạn làng nghề lao đao, sóng gió, xuất hiện một lớp trẻ với tư duy mới, mang trong mình khát vọng: muốn khôi phục và gìn giữ nghề truyền thống của làng; làm giàu từ chính sản phẩm làng nghề truyền thống của làng mình. Những cái tên Vũ Hữu Nhung, hay còn gọi Gốm Nhung, Trần Mạnh Thiều (Gốm Thiều)… bắt đầu xuất hiện, và từng bước ghi dấu ấn của làng nghề vào những sản phẩm gốm ra lò từ các cơ sở của các nghệ nhân trẻ này. Từng bước, các anh đã tạo ra được nhiều sản phẩm và mẫu gốm mới như tranh gốm, lọ hoa gốm, ấm chén gốm, gốm trang trí, gốm ốp tường, lư hương... thay thế dần những sản phẩm cũ mòn là những chum, vại, ấm đất… đã và đang được khách, doanh nhân, các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm, đón nhận.

… chuốt từng sản phẩm

Chắp cánh cho làng nghề

Từ những sản phẩm gốm sành vốn xù xì, gai góc mang hơi thở con người và màu nâu của đất đậm đà dân dã truyền thống, những nghệ sĩ trẻ như Trần Mạnh Thiều, Vũ Hữu Nhung… đã tạo nên một diện mạo hoàn toàn mới: dòng sản phẩm gốm mỹ nghệ. Đến cơ sở sản xuất của Vũ Hữu Nhung những ngày này, không khí nhộn nhịp của những người thợ trong xưởng gốm luôn tất bật, rộn ràng. Từ những chum, vại đựng tương cà mắm muối, ông chủ trẻ Vũ Hữu Nhung đã biến hoá thành những chiếc bình, lọ, đĩa treo tường, gạch ốp, tranh gốm, đèn vườn... và nhiều sản phẩm phục vụ trang trí nội ngoại thất giàu giá trị thẩm mỹ mang cái hồn của gốm với màu đất, kiểu dáng mang thấp thoáng hình bóng quê nhà trên từng thân gốm.

Xưởng gốm của Vũ Hữu Nhung nằm trên quả đồi thuộc thôn Ðồng Sài (xã Phù Lãng) cách khá xa làng gốm cổ. Còn khá trẻ, nhưng Vũ Hữu Nhung đã là ông chủ giàu có với nhiều giải thưởng về nghệ nhân làng nghề: giải đặc biệt trong cuộc thi nghệ nhân có đôi bàn tay vàng do Hội đồng Anh trao tặng tháng 11-2001, giải ba triển lãm điêu khắc toàn quốc lần thứ tư (1993-2003)... Sinh ra và lớn lên tại chính mảnh đất gốm, ngay từ nhỏ, những sản phẩm gốm đã gắn bó với anh.

Tuy đã gặt hái được nhiều thành công đối với dòng gốm mỹ nghệ này, nhưng anh còn nhiều trăn trở, nhất là gốm Phù Lãng đến nay vẫn chưa có chỗ đứng xứng đáng trên thị trường. Con đường mà Nhung chọn đã góp phần làm thay đổi hình thể, tạo sự đa dạng cho gốm quê hương. Nhiều người hưởng ứng và làm theo anh, nhưng cũng không ít người cho rằng làm gốm mỹ nghệ sẽ làm mất đi tính truyền thống của gốm Phù Lãng. Còn Vũ Hữu Nhung cho rằng, làm gốm mỹ nghệ có hoa văn, họa tiết, nhưng vẫn xương đất ấy, vẫn lối làm thủ công thì làm sao mất đi bản sắc gốm cổ truyền được, đó chỉ là sự phát triển dòng gốm cổ.

Anh tâm sự: “Thị trường gốm vẫn rộng mở và sự sáng tạo của con người không bao giờ có giới hạn, điều quan trọng là phải có phong cách riêng, tạo đường nét hấp dẫn nhưng vẫn mang đặc trưng chung của gốm Phù Lãng...”. Mỗi sản phẩm gốm Phù Lãng là một cá thể được tạo ra bởi sự sáng tạo của bàn tay và khối óc người thợ, cùng với sự thăng hoa của tạo hoá, là sự tri ân giữa đất và người. Điều này đã khiến cho gốm Phù Lãng luôn mới nhưng vẫn giữ được nét nguyên sơ bí ẩn.

Gốm Phù Lãng không chỉ đẹp về hình dáng, tốt ở chất liệu mà còn lưu giữ trong từng sản phẩm cái tâm, cái tình của người nghệ sĩ muốn truyền lại cho đời những nụ hoa đất đầy sắc màu tinh khôi. Chính điều đó, sản phẩm Phù Lãng vẫn có sức sống mạnh mẽ và có sự lan xa. Sản phẩm gốm “Made in Phù Lãng” không chỉ xuất hiện từ ra Bắc, còn vươn xa tới các nước Tây Âu, Mỹ…

Mặc sức tạo hình theo trí tưởng tượng cho từng sản phẩm	Sản phẩm thô chờ vào lò…

Niềm vui của những người làm ra sản phẩm

Được trực tiếp chứng kiến những người thợ trong xưởng gốm Nhung đang vần bàn xoay và chuốt lên từng sản phẩm, chúng tôi vô cùng ngạc nhiên và thích thú. Chị Hà, một thợ khá giàu kinh nghiệm tại xưởng gốm Nhung cho chúng tôi biết, khác với gốm Thổ Hà, gốm Phù Lãng được phủ một lớp men có hoa văn màu da lươn trong thanh nhã và bền đẹp. Cũng như nghề gốm Bát Tràng (Gia Lâm), và Thổ Hà (Bắc Giang), phương pháp tạo hình sản phẩm (có tiết diện tròn) là chuốt. Tất cả các sản phẩm được đưa lên bàn xoay tay. Hoạt động xung quanh bàn xoay tay cần phải có 2 người, trong đó một người chuyên ngồi chuốt, một người vần bàn xoay. Người vần bàn xoay đồng thời làm nhiệm vụ lăn đất thành đòn để chuốt (còn gọi là xe đòn). Sản phẩm sau khi đã tạo hình xong, để cho se dần, đến khi sờ tay vào không thấy dính, lúc bấy giờ người thợ tiến hành chúng, đấm, thúc bên trong của sản phẩm cho thành hình đồ vật, rồi lại để cho ráo. Lúc này nếu thấy sản phẩm có vết rạn nứt thì được vá lại bằng đất mịn và nát.

Bước cuối cùng trong khâu hoàn thành sản phẩm là ve, nạo sản phẩm sau khi sản phẩm đã thành bạc hàng (chuyển màu trắng). Ve, nạo xong sản phẩm dược tráng một lớp men lên, tạo màu sắc. Chất liệu làm men tráng gồm có: Tro cây rừng (loại cây mà khi đốt, tàn tro trắng như vôi, như tàn thuốc) hai là vôi sống (vôi tả), ba là sỏi ống nghiền nát, bốn là bùn phù xa trắng. Bốn chất liệu này, sau khi sơ chế trộn đều với nhau theo một tỷ lệ nhất định, rồi chế thành một chất lỏng. Khi sản phẩm còn ẩm, người thợ dùng chổi lông quét men lên bên ngoài của sản phẩm một lớp mỏng thích hợp rồi đem phơi. Sau khi quét men và phơi khô, sản phẩm có màu trắng đục.

Sau khi được tráng men và tạo màu, phơi khô, sản phẩm được xếp thành từng chồng và đưa vào lò nung. Xếp sản phẩm trong lò nung phải tuân theo nguyên tắc tiết kiệm tối đa không gian trong lò.

Vừa nói, bàn tay chị vừa thoăn thoắt lăn đất thành đòn để chuyển cho người bên cạnh chuốt. Từng đòn đất nhuyễn mịn màng, mang màu nâu đỏ tự nhiên cứ nhịp nhàng theo bàn tay của người thợ phối hợp quay tít trên bàn xoay, sản phẩm gốm cứ rõ nét dần… Những giọt mồ hôi trên gương mặt những người thợ không giấu được nét hân hoan về một sự đổi thay. Gốm Phù Lãng đang mang trong mình một nội lực mới!

Bài và ảnh: Kim Anh - Hồng Anh