QĐND - "Anh Động và tôi ngồi đợi trên một bộ bàn ghế gụ kiểu Tàu, kê ở phía trong, ngay sau cửa hàng. Anh ấy người bé nhỏ, ít nói, có vẻ hiền lành. Nhưng con người nhỏ bé ấy đã từng bền bỉ tham gia công tác từ hồi Mặt trận dân chủ không có lúc nào gián đoạn và sau này khi bắt đầu toàn quốc kháng chiến chống Pháp, đã xung phong ở lại chiến đấu tại Liên khu I Hà Nội và hy sinh ngay trong cái phố chôn nhau cắt rốn của mình” - đó là đoạn hồi ký của nhà văn Như Phong ghi trong cuốn sách "Theo con đường đã chọn” viết về đồng chí Ngô Lê Động, một nhà báo, chiến sĩ cộng sản đã có nhiều cống hiến trong cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền tại Hà Nội năm 1945.

Liệt sĩ Ngô Lê Động.

Những năm 1936 – 1939, đồng chí Ngô Lê Động là Bí thư Chi bộ kiêm Chủ tịch Hội Ái hữu Thợ ảnh Hà Nội (một hình thức tập hợp các nghệ sĩ nhiếp ảnh tham gia cách mạng). Anh đã viết nhiều bài báo bằng tiếng Pháp để cổ động phong trào cách mạng của Đảng. Căn nhà số 11 - Hàng Đường của gia đình anh, có cửa sau thông sang phố Ngõ Gạch, Hàng Chiếu là một địa điểm liên lạc, hội họp; nơi cất giấu tài liệu bí mật của Trung ương và Xứ ủy Bắc Kỳ. Đồng chí Hoàng Văn Thụ, Tú Hưu, Phan Trọng Tuệ, Lê Hoàng và một số cán bộ Xứ ủy thường đến đây họp khi cần.

Chiều ngày 18-8-1945, Ủy ban Quân sự cách mạng Hà Nội đang họp thì nhận được tin công nhân Hãng ô tô AVIAT khi chuyển vũ khí từ ngoài vào nội thành chuẩn bị cho khởi nghĩa thì bị lính Nhật bắt giữ. Ủy ban Quân sự cách mạng Hà Nội phân công phái đoàn do đồng chí Trần Đình Long dẫn đầu đến thương lượng với quân Nhật để cứu người và vũ khí. Trong phái đoàn này có đồng chí Ngô Lê Động. Các anh chủ trương vừa điều đình, vừa huy động nhân dân biểu tình hỗ trợ tại Nhà hát Lớn. Bọn Nhật điều 4 xe tăng cùng binh lính đến thị uy. Đoàn ta rất bình tĩnh, vừa điều đình, vừa phát truyền đơn tiếng Nhật để lung lạc tinh thần binh lính Nhật. Trong lúc đồng chí Trần Đình Long thương thảo với quân Nhật thì Ngô Lê Động tiếp tục vận động nhân dân đến trại Bảo an binh đấu tranh hỗ trợ. Đến 17 giờ chiều, ta giành thắng lợi trong cuộc thương lượng, xe tăng địch phải rút còn ta chiếm luôn trại Bảo an binh.

Khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, đồng chí Ngô Lê Động trở thành chiến sĩ quyết tử, ở lại bảo vệ khu Đồng Xuân, phụ trách công tác chính trị trong Ban chỉ huy Tiểu đoàn 101 Đồng Xuân, thuộc Trung đoàn Quyết tử Liên khu I (Trung đoàn Thủ Đô). Trong 60 ngày đêm chiến đấu, anh cùng tiểu đoàn đánh 21 trận, giữ vững Ô Quan Chưởng, tạo điều kiện để các lực lượng cách mạng rút lui an toàn khỏi Thủ đô.

Ngày 14-2-1947, giặc Pháp huy động không quân, pháo binh ném bom, nã đại bác uy hiếp ngôi nhà số 11-Hàng Đường (nhà riêng của Ngô Lê Động lúc này trở thành nơi ở của Ban chỉ huy Tiểu đoàn 101). Chính trị viên Ngô Lê Động đã hy sinh anh dũng đúng lúc đang hiệp đồng chiến đấu. Tấm gương hy sinh của anh đã cổ vũ, động viên bộ đội giữ vững quyết tâm chiến đấu, thực hiện đúng lời thề: “Tiểu đoàn 1 còn, Đồng Xuân không bao giờ mất”...