“Văn học về người lính”* là đề tài xuyên suốt trong đời viết của nhà văn Ngô Thảo

QĐND Online - Với nhà văn Ngô Thảo, chiến tranh là một phần ký ức của “năm tháng chưa xa”*; ông đã “thao thức với phần đời chiến trận”*, day dứt với những trang bản thảo còn lưu dấu vết đạn bom của nhà văn, người lính Nguyễn Thi, trăn trở với số phận của nhiều đồng đội, đồng chí.
Gần 600 trang sách của Tập “Tiểu luận phê bình văn học”* của ông, chiếm phần lớn trong đó là những trang viết về đề tài chiến tranh, quân đội, về sáng tác của những tác giả là những người lính của “chiến trường sống và viết”*.

“Văn học về người lính”* là đề tài xuyên suốt trong đời viết của nhà văn Ngô Thảo. Ở tập tiểu luận này là tuyển những bài viết, công trình trong hơn 30 năm.
Phần I tập hợp những bài viết như: Trong cuộc hành quân gian lao và vĩ đại; Ghi nhận sơ bộ về nhân vật chiến sĩ trong văn xuôi (1945-1974); Nhìn lại các tác phẩm viết về chiến tranh và quân đội; Góp bàn về sáng tác chiến tranh và lực lượng vũ trang sau chiến tranh; Kỷ niệm trong cuộc đời chiến sĩ; Khi chiến tranh đã là một phần của cuộc đời…
Phần II khắc họa chân dung những nhà văn, trong đó có nhiều nhà văn là chiến sĩ như Thôi Hữu, Thâm Tâm, Nguyễn Đình Lạp, Nguyễn Ngọc Tấn, Chu Cẩm Phong, Dương Thị Xuân Quý, Thanh Tịnh, Nguyên Ngọc… Dường như, đề tài chỉ dành cho số ít người quan tâm lại dành được nhiều tình cảm, sự trân trọng của những người thực sự đọc cuốn sách. Nói như nhà văn Trung Trung Đỉnh, trong những trang sách là những con chữ trĩu tình đồng đội, đồng nghiệp. Nó đúng như con người Ngô Thảo. Ý thức sưu tầm tư liệu của các nhà văn, của bạn bè đã được ông lặng lẽ thực hiện với trách nhiệm và cả tấm lòng.
Quan tâm tới đề tài chiến tranh như ông quan niệm, là để tìm hiểu cái áp lực, xu hướng cùng những quy luật đang chi phối sự phát triển của xã hội và con người hiện nay. Và lịch sử có thể nhìn dưới nhiều góc độ. Tùy theo mục đích khai thác và không khí thời đại, người ta thích đọc những mặt khác nhau trong cuốn sử vốn muôn màu của dân tộc và nhân loại: tính chất thi vị của những huyền thoại. Sức mạnh của quy luật. Bài học đau xót của những sự ngộ nhận. Bi kịch của những tìm tòi sai lầm. Niềm tin lớn lao ở lẽ phải và sự công bằng. Lời kêu gọi hướng về sự cao thượng và lòng nhân ái. Trong đó, chân thực là một thước đo giá trị cơ bản và là quá trình phấn đấu liên tục của văn học mọi thời đại.

Ngô Thảo trăn trở phần văn học viết về chiến tranh đã đề cập tới nhiều sự kiện lịch sử, các thời kỳ quan trọng… nhưng số phận nhân vật chưa được chú ý đúng mức. Con người trong chiến tranh và con người với chiến tranh là vấn đề cần được đánh giá như một bình diện chính của sự khảo sát văn học về chiến tranh. Nhìn nhận thành tựu của văn học thời gian qua, thấy rõ mặt hạn chế là chưa phản ánh hết tầm vóc hiện thực của chiến tranh, “chưa xứng tầm thời đại” như nhiều đánh giá gần đây.

Cảm giác đầu tiên là khó đọc, nhưng càng đọc càng “ngấm”, nhất là những trang viết, tư liệu về Nguyễn Thi, Chu Cẩm Phong, Dương Thị Xuân Quý… Nhà văn, liệt sĩ Nguyên Thi được tác giả kính trọng gọi bằng “Anh”. Tác phẩm cuối cùng của Nguyễn Thi Ước mơ của đất, “Anh” - Nguyễn Thi cũng đã về với đất ở cửa ngõ Sài Gòn trong tư thế của một người chiến sĩ.
Suốt dọc dài đất nước, ba mươi năm chiến tranh, nơi nào cũng có những nhà văn hy sinh. Ở cực Bắc là Trần Đăng, Thâm Tâm, Thôi Hữu, Bùi Nguyên Khiết, trở xuống là Nam Cao, Nguyễn Đình Lạp, Hồng Nguyên, vào miền Trung là Thúc Tề, Nguyễn Đình Thư, Trần Mai Ninh, thời kỳ chống Mỹ là Chu Cẩm Phong, Nguyễn Mỹ, Dương Thị Xuân Quý, ở Nam Bộ là Lê Vĩnh Hòa, Dương Tử Giang, Lê Anh Xuân, Hồng Tân, Nguyên Ngọc Tấn…
Đa số những nhà văn có chân dung trong tập tiểu luận này cũng đã về với đất nhưng những gì họ để lại cho đời thật đáng trân trọng, khâm phục. Ở đó, có tình yêu nhân dân, Tổ quốc và niềm tin bất diệt vào sự thắng lợi của chính nghĩa và sự hy vọng vào tương lai tốt đẹp của dân tộc, của đất nước thống nhất và ẩn sâu là những số phận đời người.

Nhà văn, người lính Ngô Thảo đã từng hy vọng “sắp tới đây sẽ là mùa gặt. Mỗi người sẽ gặt được một mùa trái đúng với công sức mình đã bỏ ra để chăm bón, gieo trồng” và tôi tin, ông đang ở trong mùa gặt ấy bằng sự thâm trầm, bền bỉ mà sâu sắc và trên hết, bằng cả một tấm lòng.

Trần Thị Phương Lan

(*) Tên những tác phẩm của nhà văn Ngô Thảo