“Chủ nghĩa bằng cấp”, “Chủ nghĩa cào bằng”, “sống lâu thì lên lão” và thiếu cơ chế trọng dụng người tài tồn tại trong nhiều năm qua, đã khiến nhiều nhân tài trẻ chết yểu và nguồn tài năng trẻ của đất nước thất thoát ngày càng nhiều…

Đó là những nhận định được đưa ra tại Diễn đàn các nhà khoa học trẻ 2007. Theo Ths Đặng Tất Dũng, giảng viên ĐH Luật TP.HCM thì, hàng năm, có rất nhiều học sinh (HS), sinh viên (SV) đoạt giải cao trong các kỳ thi quốc gia và quốc tế; có những thần đồng mới 5 - 6 tuổi đã biết đọc, biết viết và đặc biệt còn đọc tiếng Anh trôi chảy. Hàng năm, những cuộc thi sinh viên nghiên cứu khoa học vẫn được tổ chức rầm rộ và có nhiều đề tài đoạt giải, nhưng sau đó lại được đút vào ngăn kéo. Thực tế, hầu hết các tài năng trẻ này đều bị lãng quên sau khi được công nhận và tuyên dương, thậm chí, có những thần đồng phải bỏ học vì gia đình khó khăn, do chúng ta chưa có cơ chế đào tạo và sử dụng thích hợp để phát triển nguồn tài năng quý giá này. Thầy Nguyễn Thế Khôi (ĐHSP Hà Nội) nhiều năm liền bồi dưỡng cho các HS thi quốc tế môn Vật lý cho rằng, hơn 30 năm Việt Nam tham dự các kỳ thi Olympic quốc tế nhưng đến nay vẫn chưa có thống kê nào về những tài năng trẻ này sau khi đoạt giải các em học ngành nghề gì và làm việc ở đâu?. Thực tế, tôi thấy có nhiều em đi thi quốc tế về lại chọn nghề khác hẳn với môn học thuộc sở trường của mình, hoặc ra trường thường làm việc cho các công ty nước ngoài. Điều này cho thấy, chúng ta đang lãng phí rất lớn về nguồn tài năng.

TS. Nguyễn Mạnh Cường, Trưởng Ban tổ chức Diễn đàn các nhà khoa học trẻ năm 2007 thẳng thắn chỉ ra những nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên, thứ nhất là do nhận thức về việc đào tạo và sử dụng tài năng của chúng ta còn rất hạn chế; và điều quan trọng hơn nữa là, môi trường sử dụng nhân tài, các điều kiện về cơ chế, chính sách để trọng dụng, chúng ta chưa có. Điều này chính là rào cản lớn đối với quá trình đào tạo và sử dụng nhân tài của nước ta.

Đặc biệt là, quy trình bổ nhiệm cán bộ của ta lâu nay thường tuân theo một lộ trình nhất định, nặng về “chủ nghĩa kinh nghiệm” nên khó có thể có những người lãnh đạo trẻ. Với cách thức bình quân chủ nghĩa vẫn còn khá phổ biến hiện nay, những người trẻ xuất sắc ngoài việc được hưởng một mức lương thiếu cạnh tranh so với các đơn vị ngoài quốc doanh, còn được “hưởng” cả một cơ chế xếp hàng để đợi lên lãnh đạo. Cơ chế này còn tồn tại lâu năm sẽ làm thui chột ý chí phấn đấu của những người trẻ và hơn thế nữa, còn tạo sự chây ỳ, có khi là bất mãn. TS. Nguyễn Mạnh Cường, Trưởng ban tổ chức Diễn đàn các nhà khoa học trẻ năm 2007 cho rằng, có một thực tế là, nếu cứ theo “tuần tự nhi tiến” thì, một SV xuất sắc khi tốt nghiệp được giữ lại trường công tác phải mất 30 năm phấn đấu không mệt mỏi được bổ nhiệm vào chức Hiệu trưởng, Hiệu phó và khi đó, sức sáng tạo, sự tâm huyết, dám nghĩ dám làm của tuổi trẻ đã bị trôi qua một cách lãng phí. Ths Đỗ Phí Trần Tình (ĐH Bách khoa TP.HCM) nêu thực tế, trong môi trường nghiên cứu khoa học cũng có những quy định bất hợp lý như: các đề tài lớn buộc phải do các GS đầu ngành làm chủ đề tài, còn các nhà khoa học trẻ chỉ được phụ việc. Không những vậy, với chế độ lương bổng chỉ trên dưới 1 triệu/tháng cũng khiến họ đau đầu với bài toán “cơm áo”, thì lấy đâu ra sức lực, trí tuệ dành cho nghiên cứu khoa học. Trong khi đó, các doanh nghiệp nước ngoài thi nhau săn đón, mời gọi họ với mức lương và điều kiện làm việc hấp dẫn và thế là, chất xám ngày càng bị “chảy máu” nhiều hơn.

Một thủ khoa của CLB Thủ khoa Hà Nội, cho rằng, hiện nay cả hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của ta chưa có văn bản nào quy định về chế độ bồi dưỡng, trọng dụng và sử dụng nhân tài. Nhà nước cần thay đổi quy trình bổ nhiệm cán bộ, tạo điều kiện cho nhân tài trẻ có cơ hội cống hiến tài năng và giữ các vị trí lãnh đạo xứng đáng. Theo ông Đặng Xuân Phương, Bí thư Đoàn của Bộ Nội vụ cho rằng: Nhà nước khi xây dựng bộ máy cần làm đồng bộ, giảm sự lệ thuộc vào thứ bậc hành chính, thâm niên công tác mà đi thẳng vào việc đánh giá năng lực của mỗi người. Ngoài ra, cần đẩy mạnh hơn nữa việc thi tuyển vào các chức danh, trong đó có cả thi tuyển lãnh đạo, như cách thức của một vài địa phương đã làm khá hiệu quả. Tuy nhiên, việc thi tuyển đó phải được tiến hành công khai, minh bạch và công bằng./.

Nguyễn Thu (Báo Tiếng nói Việt Nam)