Rối nước Đồng Ngư. Ảnh: Internet

Cuộc trò chuyện giữa chúng tôi với các nghệ nhân trong chi hội phường rối Đồng Ngư, huyện Thuận Thành (Bắc Ninh) diễn ra ngay sau buổi tập. Một nghệ nhân cho biết: Theo lời kể của các cụ cao tuổi, rối nước Đồng Ngư đã có từ thời nhà Lý, vào thế kỷ 11. Trải qua những biến cố thăng trầm của lịch sử, đến năm 1958 phường rối mới được khôi phục lại với 50 thành viên, đều là nam giới trong làng. Việc khôi phục phường rối trước hết phục vụ nhu cầu giao lưu văn hóa, giải trí của người dân trong làng. Để ghi nhớ công ơn của người mang nghề rối về làng, người dân đã chọn ngày 20-1 âm lịch hằng năm là ngày giỗ tổ nghề. Ông Nguyễn Bá Đổng (74 tuổi) và ông Nguyễn Thanh Trãi-chi hội trưởng phường rối Đồng Ngư là hai người còn trụ được kể từ ngày khôi phục lại phường rối đến nay cho biết: “Phường rối hiện có 26 thành viên, là phường rối dân gian, các thành viên tham gia hoàn toàn tự nguyện, không có thù lao, bồi dưỡng. Vì không có điều kiện luyện tập thường xuyên nên khi nào có đợt diễn, phường tập trung ôn lại các trò diễn cũ và tập các vở mới trong 15 ngày. Sau mỗi đợt như thế, các nghệ nhân lại trở về với công việc hằng ngày, cày cấy, đồng áng”.

Cũng theo ông Đổng, rối nước Đồng Ngư khá đặc biệt, đó là khi diễn, các nghệ nhân điều khiển con trò bằng dây, chứ không điều khiển con trò bằng que hay sào như 12 phường rối khác của miền Bắc. Khi điều khiển con trò bằng dây kỹ thuật phải cao, không khéo sẽ làm dây mắc vào nhau, con rối bị liệt. Điểm nổi bật nữa của rối Đồng Ngư là có nhiều trò mang dấu ấn riêng của vùng quê Kinh Bắc. Anh Dương Văn Giáo và Nguyễn Đăng Dung là hai người phụ trách diễn trò “Mời trầu” cho biết: “Theo quan niệm của người dân Kinh Bắc, miếng trầu là đầu câu chuyện, mở đầu trò diễn có cảnh vợ chồng rối trèo cây hái cau, sau đó têm trầu và đưa vào cơi để mời khách xem buổi diễn”. Với những trò diễn khá độc đáo, trong những năm qua phường rối Đồng Ngư đã tham gia nhiều buổi diễn trong tỉnh và các tỉnh bạn như: Hà Nội, Hải Dương, Bắc Giang, Thừa Thiên-Huế... Trong dịp diễn phục vụ Festival Huế năm 2003 phường rối đã đoạt giải nhì các trò diễn “Mời trầu”, “Rước kiệu”, “Chọi trâu”, “Vào chùa”… và đứng thứ ba trong 14 phường rối của miền Bắc tham gia diễn tại Bảo tàng Dân tộc học năm 2005 với tiết mục đương đại về đề tài phòng, chống ma túy “Hãy cứu lấy con tôi”…

Có thể nói trong những năm qua phường rối Đồng Ngư đã hoạt động khá tốt, tuy còn gặp nhiều khó khăn về kinh phí. Ông Nguyễn Thanh Trãi cho chúng tôi biết: “Nhà thủy đình của phường rối đã được xây dựng, song chưa có đường dẫn ra chỗ đứng diễn và xây trên diện tích của ao cá tư nhân (thuê của xã) nên mỗi khi diễn, phường rối đều phải hỏi ý kiến, trả tiền bồi dưỡng cho chủ ao. Quần áo bảo hộ cũng không có, khi diễn vào mùa đông, ngâm mình cả tiếng đồng hồ dưới nước nên đã có nghệ nhân bị quỵ sau ca diễn. Cả phường rối chỉ được trang bị một bộ trang âm cách đây 5-6 năm, đến nay đã hỏng hết, khi diễn phải đi thuê loa đài của dịch vụ đám ma, đám cưới”. Một khó khăn khác nữa là không có kinh phí thuê đạo diễn, nhạc sĩ sáng tác bài hát cho trò diễn mới nên những bài hát hiện nay chủ yếu do các nghệ nhân đi sưu tầm, tự soạn.

Một bộ múa rối có từ 85 con trò trở lên, ở phường rối có hơn 300 con trò, tất cả được gửi nhờ ở một góc nhà kho ẩm ướt, tối tăm của thôn, trong đó có đến một nửa đã bạc màu sơn, gẫy, mục do không có ngân sách đầu tư sơn mới, sửa chữa. Trong cuốn vở học sinh đã ngả màu vàng, ông Trãi nhẩm tính với chúng tôi: “Bình quân từ năm 2002 đến nay, mỗi năm phường rối chỉ tham gia diễn 4-5 đợt, như thế là quá ít”. Không được diễn thường xuyên vì thiếu ngân sách hỗ trợ, không có nhà thủy đình di động, thiết bị thiếu thốn đã làm cho việc bảo tồn phường rối Đồng Ngư gặp nhiều khó khăn. Những chuyện “cơm áo gạo tiền” đã làm cho phường rối có nguy cơ bị mai một, đó thực sự là điều rất đáng tiếc đối với một phường rối có hàng trăm năm tồn tại như Đồng Ngư…

VŨ QUANG THÁI