QĐND - Một ngày cuối tháng 8-2010, chúng tôi có dịp trở lại thăm khu dưỡng lão - căn nhà chung mà Tỉnh ủy Nghệ An dành tặng 38 lão thành cách mạng trong phong trào Xô Viết - Nghệ Tĩnh năm 1930-1931. Tiếp chúng tôi, chị Trần Thị Hải, Chủ nhiệm khu dưỡng lão se se buồn cho biết: "Khu dưỡng lão giờ chỉ còn hai mẹ tuổi ngoài 100. Mặc dù được chăm sóc chu đáo, nhưng do tuổi cao nên 36 mẹ đã về với tiên tổ”.

Nỗi buồn len vào tâm trí chúng tôi. Mới hôm nào, nhân kỷ niệm ngày Xô Viết - Nghệ Tĩnh chúng tôi được vào thăm các mẹ. Mỗi lần đến thăm các mẹ, chúng tôi như được tiếp thêm niềm tin và sức mạnh. Những lần ấy khu dưỡng lão thật ấm áp. Trong các căn phòng bên giường nằm dưỡng bệnh, hay trên những chiếc xe lăn con cháu khắp nơi trong tỉnh quây quần bên  các mẹ nghe kể chuyện những ngày đầu theo Đảng tham gia cách mạng. Vậy mà giờ đây, những căn phòng trở nên trống vắng.

Chăm sóc mẹ Nguyễn Thị Em, 110 tuổi, lão thành cách mạng tại  khu dưỡng lão.

Chúng tôi lặng lẽ bước theo chị Hải sang nhà thờ dâng hương trước anh linh của các mẹ đã khuất. Chị Hải cho biết: "Các mẹ vào an dưỡng tại đây đều sống thượng thượng thọ, hầu hết đều ngoài 100 tuổi mới về với tổ tiên. Một đời hy sinh cho cách mạng nên các mẹ không có con cháu nương tựa. Vì thế, chúng tôi đề nghị Tỉnh ủy cho phép xây dựng khuôn viên thờ phụng những mẹ đã từ trần”.

Chúng tôi lần lượt dâng hương lên bàn thờ Tổ quốc, lên từng bàn thờ của các mẹ. Rồi kỷ niệm trong những lần gặp trước bỗng chốc ùa về trong tâm trí tôi.

Lần ấy, trong khu dưỡng lão này có 21 nữ lão thành cách mạng: Lê Thị Yêm, Nguyễn Thị Dĩnh, Đặng Thị Ba, Nguyễn Thị Hòa, Nguyễn Thị Ba, Phạm Thị Quý, Hoàng Thị Nhỏ, Nguyễn Thị Đính, Nguyễn Thị Tơng, Nguyễn Thị Bính, Đinh Thị Dị, Nguyễn Thị Hồng Tam, Nguyễn Thị Thường, Nguyễn Thị Nhuận, Nguyễn Thị Sinh, Nguyễn Thị Em, Nguyễn Thị Tư… Các mẹ kể cho chúng tôi nghe chuyện những năm tháng tham gia hoạt động cách mạng sôi nổi và đầy cam go. Thời ấy, cũng chỉ ở lứa tuổi mười tám, đôi mươi thôi nhưng các nữ lão thành cách mạng là những người đi đầu chỉ huy cuộc biểu tình, diễn thuyết; bí mật in, phân phát truyền đơn và tham gia viết bài cho báo Lao Khổ, báo Tiến Lên; làm giao liên cho Tỉnh ủy, Xứ ủy, Huyện ủy, Phủ ủy. Không nề hà bất cứ nhiệm vụ gì, miễn là vận động đông đảo quần chúng công - nông đấu tranh đánh đổ thực dân, phong kiến, giành lại quyền làm chủ cho dân cày, cho thợ thuyền. Các mẹ đều trải qua và không khuất phục trước những đòn tra tấn dã man cùng nhiều hình phạt tù khổ sai của thực dân Pháp.

Tôi còn nhớ, nhân dịp kỷ niệm 67 năm Ngày Xô Viết Nghệ Tĩnh (12-9-1930/12-9-1997), anh Nguyễn Văn Quảng, Bí thư Đảng ủy xã Hưng Xá dùng thuyền độc mộc (chiếc thuyền còn giữ lại được từ những năm 1930) đưa các mẹ lão thành cách mạng mà tuổi đời đã gần một thế kỷ ra thăm lại doi cát trên sông Lam của làng. Anh Quảng nhỏ nhẹ với tôi: "Đây là doi cát mà đêm 11 rạng 12-9, chính mẹ Cứ, mẹ Nhuận và một số cán bộ cách mạng đã nhen lên đốm lửa hiệu triệu bà con các xã trong vùng bí mật mang băng cờ khẩu hiệu, gậy gộc giáo mác đổ về trung tâm làm nên cuộc biểu tình 12-9-1930. Đó là đốm lửa đã đi vào lịch sử của phong trào đấu tranh cách mạng của người dân Xô Viết Nghệ Tĩnh nói riêng và của toàn dân tộc Việt Nam nói chung".

Tôi nhớ, đêm hôm đó mẹ Nhuận, mẹ Cứ chẳng nói điều gì mà cúi xuống vốc hai tay đầy nước sông Lam đưa lên sát mặt. Nước chảy qua kẽ ngón tay... Hai mẹ ngước nhìn về phía các xã lân cận điện sáng giăng giăng. Mắt hai mẹ chớp chớp để lại trên hai gò má nhăn nheo những giọt nước mắt nóng hổi. Chứng kiến tình cảm của hai mẹ, tôi nhận thấy như trong sắc đỏ phù sa sông Lam có màu máu của đồng bào Nghệ Tĩnh trong dòng người biểu tình ngày nào...

Bây giờ mẹ Nhuận, mẹ Cứ cùng với 34 bà mẹ trong khu dưỡng lão này đã về với tiên tổ, nhưng cuộc đời và sự nghiệp cách mạng của các mẹ vẫn còn sống mãi với muôn đời con cháu.

Bài và ảnh: Thuận Thắng