QĐND - “35 phút đủ cho những mưu đồ đen ở Hội nghị Pa-ri vỡ nát/35 phút để cha mẹ vợ con… ta xuống hầm/35 phút để chị dân quân, anh phi công, người sĩ quan điều khiển lấy tầm ngắm/35 phút để chúng ta đàng hoàng chiến thắng”. Đây là những vần thơ mà cựu chiến binh (CCB) Đỗ Viết Nghị viết về Trung đoàn Ra-đa 291, đơn vị đã chủ động phát sóng phát hiện được B-52 sớm trước 35 phút trong ngày 18-12-1972, mở màn Chiến dịch “Hà Nội-Điện Biên Phủ trên không”. Những vần thơ này đã dẫn chúng tôi về trung đoàn ra-đa đầu tiên của quân đội ta. 

Nhớ thời nghị quyết chống “giấu dốt”  

Đại tá Nghiêm Đình Tích, người đài trưởng nổi tiếng trong 12 ngày đêm “Hà Nội-Điện Biên Phủ trên không” vốn là một “người con” của Trung đoàn 291. Ông cũng là người trực tiếp viết bản thảo lịch sử của trung đoàn, nói với tôi:

- Trung đoàn 291 có đơn vị tiền thân là trung đoàn cần vụ đối không 260, trung đoàn ra-đa đầu tiên của quân đội ta. Nhưng trước đó, để có sự ra đời của Trung đoàn 260, phải kể đến sự ra đời và hoạt động vô cùng sôi nổi của Đoàn 4.

Lịch sử đơn vị, qua lời kể của Đại tá Nghiêm Đình Tích, lần lượt hiện ra như những thước phim quay chậm. Từ giữa năm 1956, Tổng Quân ủy và Bộ Tổng tư lệnh thành lập Đoàn 4 với nhiệm vụ tuyệt mật: Chuẩn bị cho sự ra đời của một đơn vị trinh sát phòng không bằng khí tài kỹ thuật. Nhiệm vụ ban đầu của cán bộ, chiến sĩ là học văn hóa để tạo điều kiện cho việc huấn luyện, tiếp thu khoa học kỹ thuật quân sự về sau. Toàn đơn vị được tổ chức thành 17 lớp học, từ lớp 2 đến lớp 4. Cấp trên yêu cầu: Trong một thời gian ngắn, phải học gấp rút để có trình độ cấp II. Đảng ủy Đoàn 4 ra nghị quyết chuyên đề về học văn hóa, đề ra quyết tâm khắc phục tư tưởng ngại khó, giấu dốt, đoàn kết, giúp đỡ nhau dạy và học. Phong trào “học ngày không đủ, tranh thủ học đêm” ra đời từ đó. Với quyết tâm cao và phương pháp học tập của công-nông, Trung đoàn 260 được thành lập, bước đầu làm chủ trang bị kỹ thuật hiện đại.

Ngày 2-9-1958, một vinh dự đến với đơn vị khi được đồng chí Trường Chinh về thăm. Đồng chí đã trực tiếp kiểm tra kíp trắc thủ thao tác sử dụng Đài B-8. Sau khi ân cần thăm hỏi, động viên bộ đội, đồng chí Trường Chinh căn dặn: “Thời bình cũng như thời chiến, bộ đội ra-đa vẫn luôn làm nhiệm vụ ở phía trước. Dù các đồng chí đặt máy ở Hà Nội thì vẫn là vị trí tuyến đầu. Không một phút nào được lơi là tinh thần cảnh giác cách mạng. Phải phát hiện địch từ xa, không bỏ sót và thông báo kịp thời”.

Ngay tối hôm đó, Đảng ủy, chỉ huy Trung đoàn đã tổ chức cho đơn vị thảo luận về lời dặn của đồng chí Trường Chinh và hạ quyết tâm thực hiện tốt mọi nhiệm vụ. Các đại đội tỏa đi khắp miền Bắc bố trí trận địa cảnh giới. Đúng 0 giờ ngày 1-3-1959, các trắc thủ ra-đa lần lượt thao tác mở máy. Những bộ dây trời quay tròn, tỏa năng lượng điện từ trường ra không trung. Những cặp mắt của các đài trưởng, trắc thủ đều căng tròn hướng thẳng vào màn hiện sóng, sẵn sàng phát hiện các mục tiêu. Đó là một bước phát triển vượt bậc của lực lượng phòng không trong nhiệm vụ bảo vệ bầu trời Tổ quốc. 

Cán bộ, chiến sĩ Trung đoàn 291 tham quan hiện vật màn hiện sóng Đài ra-đa B-35 của Đại đội 45 đã phát hiện sớm B-52 ngày 18-12-1972.

Kỳ tích “sớm 35 phút” 

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Trung đoàn 291 đã lập công xuất sắc, là đơn vị nòng cốt trong cảnh giới, phát hiện máy bay địch xâm phạm bầu trời miền Bắc. Chiến công chói lọi nhất được các CCB Trung đoàn nhớ mãi là những ngày tháng hào hùng trong Chiến dịch “Hà Nội-Điện Biên Phủ trên không”.

Đại tá Nghiêm Đình Tích cho biết: Ngày 18-12-1972, mức độ đánh phá của không quân địch ở Khu 4 giảm đột ngột. Đặc biệt, tất cả các đài ra-đa mở máy trực ban đều không phát hiện được B-52. Chỉ huy Trung đoàn nhận định: Chú ý khả năng B-52 chuẩn bị đánh Hà Nội.

Khoảng 19 giờ ngày 18-12-1972, Đại đội 45 được lệnh mở máy. Đúng như nhận định của chỉ huy trung đoàn, chỉ mấy phút sau khi mở máy, Đài trưởng Nghiêm Đình Tích và hai trắc thủ Phạm Hoàng Cầu, Nguyễn Văn Xích đã thấy những dải nhiễu B-52 ở đúng tọa độ mà trắc thủ máy đo cao Tô Trọng Huy thông báo trước đó. Mọi người trong kíp vẫn bình tĩnh vì họ đã quá quen với những tốp B-52 cất cánh từ căn cứ U-ta-pao vào đánh phá các mục tiêu ở Cánh Đồng Chum-Xiêng Khoảng trên đất Lào. Trước đó, Nghiêm Đình Tích và đồng đội đã có hơn 3 năm rời Hà Nội vào bám trụ, lăn lộn ở chiến trường Khu 4. Vì thế, trong buổi tối 18-12, các anh đã phát hiện ra sự “bất thường” của không quân địch: B-52 đã đến phương vị 300 độ mà chưa đổi hướng. “Thường thì cứ đến các phương vị 270, 280 và 290 độ là chúng rẽ trái, tiến vào đất Lào, nhưng lần này nó bay qua phương vị 300. Người tôi nóng ran, vậy là chỉ còn mỗi đường là nó bay vào miền Bắc”, Đại tá Nghiêm Đình Tích nhớ lại.

Trong khoảng thời gian tính bằng giây quan sát trên màn hiện sóng, các trắc thủ của Đại đội 45 đã coi “phương vị 300” như một ngã ba đường. Và họ đã nhận ra lối rẽ của lũ giặc trời. Khi Đài trưởng Nghiêm Đình Tích báo cáo tình hình với cấp trên, cả đại đội và trung đoàn đều hỏi lại: “Có đúng B-52 không?”; thậm chí khi trung đoàn báo về Sở chỉ huy trung tâm, chính Tham mưu phó Binh chủng Hứa Mạnh Tài còn lặp lại câu hỏi ấy tới hai lần.

Chiến công huy hoàng của quân và dân ta trên bầu trời Hà Nội cuối năm 1972 được bắt đầu từ giây phút ấy. Ngày 22-12-1972, giữa lúc cuộc chiến đấu với B-52 đang diễn ra vô cùng khốc liệt, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã đến thăm Trung đoàn 291. Khi nghe báo cáo, trung đoàn đã phát hiện B-52 cách Hà Nội 500km và báo động sớm 35 phút, Thủ tướng lặng đi vì xúc động và nói: “Nhân dân cảm ơn các đồng chí!”.

Trung đoàn 291 hiện nay nằm trong đội hình chiến đấu của Sư đoàn Phòng không 365. Thượng tá Trần Văn Lâm, Trung đoàn trưởng dẫn chúng tôi đi thăm phòng truyền thống, rồi bất chợt chỉ vào dãy bằng khen, huân chương mà đơn vị được trao trong thời gian gần đây và cho biết:

- Trung đoàn vừa lập được thành tích mới, 13 năm liên tục là Đơn vị Quyết Thắng, 13 năm liên tục Đảng ủy được công nhận trong sạch, vững mạnh. Chúng tôi nghĩ, truyền thống “sớm 35 phút” đã được trao truyền, kế tục xứng đáng. 

Bài và ảnh: NGUYỄN HỒNG