QĐND - Lịch sử Tổng cục Chính trị (TCCT) gắn liền với lịch sử xây dựng, chiến đấu, trưởng thành của Quân đội nhân dân (QĐND) Việt Nam. Vì vậy, Đảng ủy Quân sự Trung ương (nay là Quân ủy Trung ương), Bộ Quốc phòng đã quyết định lấy ngày 22-12-1944 vừa là Ngày Thành lập QĐND Việt Nam, vừa là Ngày truyền thống của TCCT - cơ quan đảm nhiệm CTĐ, CTCT trong lực lượng vũ trang nhân dân. Lịch sử CTĐ, CTCT trong quân đội mãi mãi khắc ghi “bữa cơm không muối” trong ngày thành lập Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân như là hình thức CTĐ, CTCT đầu tiên, rất sinh động mà cũng rất xúc động.

1. Mỗi lần đọc lại những trang sử vàng của Quân đội anh hùng, tôi thường dừng lại rất lâu trước bản Chỉ thị thành lập Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bản Chỉ thị của Người về việc thành lập một đội quân chủ lực nhưng lại nhấn mạnh ba yếu tố: Thứ nhất, tên gọi của đội khẳng định phương châm hoạt động là “chính trị trọng hơn quân sự, nó là đội tuyên truyền”. Thứ hai, nguyên tắc hoạt động của đội là “phải dựa vào dân, dựa chắc vào dân”. Thứ ba, tổ chức của đội phải “lấy chi bộ Đảng làm hạt nhân lãnh đạo”. Chính những lời dặn dò trong Chỉ thị của Người là cơ sở để 34 chiến sĩ đầu tiên, sau khi nghe lời tuyên bố thành lập đội của đồng chí Võ Nguyên Giáp đã long trọng tuyên đọc 10 lời thề danh dự và tổ chức một “bữa cơm không muối” nhằm thể hiện quyết tâm. Các nhà nghiên cứu lịch sử đánh giá rằng, sự kiện “bữa cơm không muối” là hình thức CTĐ, CTCT đầu tiên trong quân đội, đơn giản nhưng sinh động, ghi nhớ buổi đầu tiên Đội thể hiện ý thức tổ chức kỷ luật và sự rèn luyện, chịu đựng gian khổ, khắc phục khó khăn trên con đường đấu tranh giải phóng dân tộc của quân đội cách mạng.

Như vậy, Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân trở thành đội quân chủ lực đầu tiên và là đội quân chủ lực đầu tiên có lý luận công tác chính trị. Đặc biệt là Đội đã có chi bộ Đảng trực tiếp lãnh đạo, hoạt động công tác chính trị đã định hình rõ nét cả nội dung lẫn hình thức và chức vụ chính trị viên - người chủ trì CTĐ, CTCT đã được xác lập trong biên chế tổ chức LLVT nhân dân. Điều đó khẳng định, hoạt động CTĐ, CTCT trong thực tế đã được tiến hành ngay từ ngày đầu Quân đội ta thành lập.

2. Đúng như dự đoán thiên tài của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đội Việt Nam tuyên truyền giải phóng quân, tuy lúc đầu quy mô của nó còn nhỏ, nhưng tiền đồ của nó rất vẻ vang. Nó có thể đi suốt từ Nam chí Bắc, khắp đất nước chúng ta… Chỉ chưa đầy một tuổi, đội quân ấy đã lớn mạnh như vũ bão, gánh vác trọng trách là lực lượng nòng cốt, chỗ dựa tin cậy để toàn dân đứng lên làm cuộc Tổng khởi nghĩa Cách mạng Tháng Tám - 1945 thắng lợi, đập tan xiềng xích nô lệ, đưa dân tộc ta bước vào kỷ nguyên độc lập. Một năm sau đó, ngày 11-5-1946, Bộ Quốc phòng ra Nghị định 27 về tổ chức Cục Chính trị, quy định nhiệm vụ của Cục trưởng Cục Chính trị là trực tiếp giúp Tổng tư lệnh trong việc chỉ đạo công tác chính trị trong quân đội và dân quân, có thể thay thế Tổng tư lệnh khi Tổng tư lệnh vắng mặt.

Quyết định trên là bước phát triển cả về tổ chức và nhiệm vụ của cơ quan chuyên trách CTĐ, CTCT trong LLVT nhân dân. Ngày 20-11-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh số 214 bổ nhiệm đồng chí Văn Tiến Dũng, Chính ủy Chiến khu 2 làm Phó bí thư Trung ương Quân ủy, Cục phó phụ trách Cục trưởng Cục Chính trị. Lúc này, Cục Chính trị mới chính thức có cán bộ chủ trì, định hình biên chế tổ chức để tiến hành chỉ đạo, tổ chức triển khai CTĐ, CTCT thống nhất trong toàn quân. Việc Trung ương Đảng cử đồng chí Văn Tiến Dũng, một cán bộ có uy tín trong Đảng, có bề dày kinh nghiệm lãnh đạo, từng giữ các trọng trách: Bí thư Xứ ủy Bắc Kỳ, Chính ủy Chiến khu 2 phụ trách Cục Chính trị, khẳng định Trung ương Đảng rất coi trọng CTĐ, CTCT trong quân đội và vị trí, vai trò của Cục Chính trị - cơ quan đảm nhiệm lĩnh vực công tác quan trọng đó trong toàn quân. Ngay sau khi nhận trọng trách trên cương vị mới, đồng chí Văn Tiến Dũng đã cùng với Trung ương Quân ủy tổ chức thành công hội nghị các khu trưởng và chính trị ủy viên khu tại Hà Đông nhằm thống nhất chủ trương, chuẩn bị cấp tốc cho cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện, lâu dài và tự lực cánh sinh chống thực dân Pháp xâm lược. Các cán bộ của Cục Chính trị được đồng chí Văn Tiến Dũng cử xuống các đơn vị Vệ quốc quân đã giúp các đơn vị tiến hành tuyên truyền, giáo dục cán bộ, đội viên nâng cao tinh thần chiến đấu, chấn chỉnh những suy nghĩ lệch lạc. Có thể nói, phương pháp công tác đắm mình trong thực tiễn, gắn bó với cơ sở, với bộ đội đã được hình thành trong đội ngũ cán bộ của TCCT ngay từ buổi đầu tham gia đưa chủ trương, đường lối kháng chiến của Trung ương Đảng đến với các phân đội vệ quốc và nhân dân.

3. Lịch sử hình thành và phát triển của TCCT có những trang sử vàng gắn liền với tên tuổi, sự nghiệp của Đại tướng Nguyễn Chí Thanh - Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ nhiệm TCCT giai đoạn 1950-1961. Năm 1964, Bộ Chính trị cử đồng chí vào chiến trường miền Nam giữ chức Bí thư Trung ương Cục miền Nam, Chính ủy các LLVT giải phóng miền Nam đúng vào thời điểm đế quốc Mỹ leo thang, đưa quân vào miền Nam với số lượng ngày càng đông. Bấy giờ, tâm lý sợ Mỹ bao trùm khắp thế giới, có người hỏi về phương châm đánh Mỹ, Đại tướng đã trả lời: “Phương châm đánh Mỹ à? Chúng ta đã đánh Mỹ bao giờ mà có phương châm? Phương châm là Mỹ nó đến thì lập tức đánh ngay - và nhờ đánh thế rồi mới có phương châm được”. Và không lâu sau đó, câu khẩu hiệu “Nắm thắt lưng địch mà đánh” do Đại tướng Nguyễn Chí Thanh xác định đã trở thành phương châm chủ đạo trong cách đánh, tổ chức chiến dịch và thực hành chiến thuật để chúng ta thắng Mỹ. Phong cách chỉ đạo của Đại tướng Nguyễn Chí Thanh thực sự là tấm gương tiêu biểu về phong cách bám cơ sở để xác định nội dung, hình thức, biện pháp tiến hành CTĐ, CTCT cho đội ngũ cán bộ của TCCT. Một phong cách mà giờ đây đã được định hình, định tính bằng truyền thống tốt đẹp của TCCT: “Trung thành, kiên định - Gương mẫu, tiêu biểu - Nguyên tắc, dân chủ - Chủ động, sáng tạo - Nhạy bén, sắc sảo - Đoàn kết, thống nhất - Quyết chiến, quyết thắng”.

4. Ngày 18-12-2009, dự lễ mít tinh kỷ niệm 65 năm Ngày truyền thống TCCT, đồng chí Trương Tấn Sang, Ủy viên Bộ Chính trị, Thường trực Ban Bí thư (nay là Chủ tịch nước) đã khẳng định: “Phẩm chất tốt đẹp và truyền thống vẻ vang của QĐND Việt Nam, có được trước hết là nhờ có sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh vĩ đại - Người sáng lập, tổ chức, giáo dục và rèn luyện Quân đội ta; sự nuôi dưỡng, đùm bọc, che chở của nhân dân và sự hy sinh xương máu của biết bao thế hệ cán bộ, chiến sĩ trong suốt chặng đường 65 năm qua; trong đó, có sự đóng góp to lớn của TCCT, cùng cơ quan chính trị và đội ngũ cán bộ chính trị các cấp trong Quân đội. 65 năm qua, TCCT đã luôn xứng đáng với vai trò là cơ quan đảm nhiệm CTĐ, CTCT trong LLVT. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, TCCT đã góp phần to lớn cùng toàn Đảng, toàn dân và toàn quân xây dựng nên sức mạnh chính trị tinh thần vô địch của QĐND Việt Nam. Đó là cơ sở tạo nên sức mạnh tổng hợp để đánh thắng mọi kẻ thù xâm lược; là động lực thôi thúc cán bộ, chiến sĩ vượt qua mọi khó khăn, thử thách, hoàn thành thắng lợi mọi nhiệm vụ được giao”.

Có thể nói, ngay từ buổi đầu thành lập Quân đội ta, với hình thức đầu tiên là “bữa cơm không muối”, hoạt động CTĐ, CTCT trong LLVT nhân dân đã trở thành nhân tố quyết định xây dựng bộ đội vững mạnh về chính trị, luôn kiên định mục tiêu, lý tưởng chiến đấu vì mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, giữ vững và phát huy truyền thống yêu nước, quyết chiến, quyết thắng, nêu cao phẩm chất Bộ đội Cụ Hồ, góp phần to lớn vào sự trưởng thành và chiến thắng của QĐND Việt Nam. Đó cũng là chức năng, nhiệm vụ, niềm vinh dự, tự hào của mỗi cán bộ, chiến sĩ đang công tác tại TCCT hôm nay. 

Hồng Hải