QĐND Online - Cách đây 51 năm, ngày 1-3-1959, Trung đoàn Ra đa 291 là đơn vị ra đa tiền thân đã phát cánh sóng đầu tiên vào không gian quản lý bầu trời của tổ quốc, đánh dấu sự ra đời của lực lượng ra đa quân đội ta. Ngày 3-3-1959, Đại đội 4 -Trung đoàn 291 đã phát hiện chiếc máy bay C47 của Mỹ xâm phạm vùng trời Thanh Hóa. Chiến công đầu thầm lặng đó có ý nghĩa quan trọng trong quá trình trưởng thành và chiến thắng của bộ đội ra đa Việt nam anh hùng.

Sau khi miền Bắc được giải phóng, Tổng Quân uỷ và Bộ Tổng tư lệnh Quân đội nhân dân Việt nam đã có ý định xây dựng lực lượng trinh sát phòng không bằng khí tài nhưng chưa đủ lực lượng và phương tiện cần thiết. Thực hiện quyết tâm chiến lược đó, ngày 21-3-1958 Bộ quốc phòng đã ký Quyết định thành lập Trung đoàn Cần vụ đối không 260 (nay là Trung đoàn ra đa 291). Sự ra đời của Trung đoàn đã đánh dấu bước phát triển mới của lực lượng Phòng không miền Bắc. Tuy nhiên bước đầu tiếp nhận khí tài ra đa, tổ chức học tập binh khí kỹ thuật hiện đại trong điều kiện trình độ học vấn của cán bộ, chiến sỹ trung đoàn chủ phần lớn là học hết cấp II nên huấn luyện, học tập rất vất vả. Song với đường lối đúng đắn và tổ chức phương pháp học tập chặt chẽ, với sự cố gắng vượt bậc, liên tục ngày đêm của cán bộ, chiến sỹ, phong trào thi đua học tập ngày càng sôi nổi với nhiều phương pháp nâng cao chất lượng học tập như: “Đôi bạn học tập”; “Một thầy, một trò”, “Khổ luyện thành tài”… chỉ trong một thời gian ngắn các kíp chiến đấu đã làm chủ được trang bị gồm các đài ra đa, các vọng quan sát mắt.

Bảo quản vũ khí trang bị ở Đoàn phòng không B65, Quân chủng Phòng không-Không qân. Ảnh: Phúc Thắng.

Ngày 2-9-1958, đồng chí Trường Chinh thay mặt T.Ư Đảng và Chính phủ đến thăm và làm việc với đơn vị. Đồng chí động viên, căn dặn: “Các đồng chí là con em của Công - Nông, lần đầu tiên sử dụng máy ra đa để canh giữ bầu trời Tổ quốc, nhiệm vụ đó mới mẻ, sẽ có nhiều khó khăn, gian khổ, chiến công của các đồng chí thầm lặng nhưng đặc biệt quan trọng. Vì thế cần phát huy truyền thống tốt đẹp của Quân đội ta, đoàn kết quyết tâm cao, khiêm tốn, giúp đỡ nhau học tập, nhanh chóng làm chủ khí tài trang bị. Dù thời bình hay thời chiến, dù các đồng chí đặt máy ở Hà nội thì vẫn là vị trí tuyến đầu, không một phút nào được lơ là, luôn cảnh giác cao, phát hiện địch từ xa, không bỏ sót và thông báo kịp thời”.

Chấp hành mệnh lệnh của Bộ Tổng tham mưu và Bộ tư lệnh Phòng không, ngày 22-1-1959, Trung đoàn 291 tổ chức các đại đội ra đa hành quân triển khai chiến đấu bao gồm 5 đại đội, triển khai từ Tây bắc đến Hải Phòng, Nam Định, Thanh Hóa. Sau khi hành quân chiếm lĩnh trận địa an toàn đã nhanh chóng triển khai khí tài và chuẩn bị phương án chiến đấu. Ngày 15-2-1959, toàn bộ các đại đội ra đa cảnh giới đã triển khai xong cùng với 45 vọng quan sát mắt tạo thành mạng cảnh giới phòng không sẵn sàng bảo đảm tình báo cho các lực lượng phòng không đánh máy bay địch bảo vệ Hà Nội và khu vực đồng bằng Bắc bộ.

Thực hiện chỉ thị của Bộ tư lệnh Phòng không- Không quân, đúng 0 giờ ngày 1-3-1959 các sỹ quan và trắc thủ đài ra đa đã lần lượt thao tác mở máy. Những cặp mắt của các đài trưởng, trắc thủ căng tròn quan sát màn hiện sóng, sẵn sàng phát hiện máy bay địch. Cũng trong thời gian này, các chiến sỹ quan sát trên chòi cao ở khắp mọi miền đất nước nâng cao ống nhòm, tai lắng nghe tiếng động trên không, sẵn sàng phát hiện máy bay địch. Đây là sự kiện lịch sử của Quân đội nhân dân Việt nam và dân tộc ta, trải qua hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước, lần đầu tiên trong lịch sử, Quân đội ta có trường ra đa để quản lý và bảo vệ bầu trời Tổ quốc. Chính vì vậy ngày 1-3-1959 được lấy làm ngày truyền thống của bộ đội ra đa Phòng không- Không quân Việt .

Phát huy thắng lợi trong lần phát sóng đầu tiên, lãnh đạo, chỉ huy Trung đoàn 291 quyết định cho Đại đội 4 mở máy trực ban chiến đấu vào 0 giờ ngày 3-3-1959. Sau 15 phút từ khi nhận lệnh mở máy, dưới sự chỉ huy của đại đội trưởng Lê Minh Đức, đài trưởng Vũ Thế Tống cùng các đồng chí Phạm Tiến Hùng- trắc thủ số 1, Nguyễn Huy Cảnh - trắc thủ số 2, Lê Văn Bông- chiến sỹ báo vụ và Vương Đình Bằng - chiến sỹ đánh dấu đường bay đã phát hiện chính xác và thông báo kịp thời chiếc máy bay C47 từ hướng biên giới Việt - Lào xâm phạm vùng trời phía Tây tỉnh Thanh Hoá. Các tình báo máy bay địch từ đài ra đa Đại đội 4 Trung đoàn 291 được thông báo ngay lên Sở chỉ huy trung đoàn, Tổng trạm ra đa Bộ tư lệnh Phòng không và các lực lượng phòng không ở 2 tỉnh Ninh Bình, Thanh Hóa. Đây là chiến công đầu tiên có ý nghĩa rất quan trọng đối với sự phát triển của bộ đội ra đa sau này.

Trong 2 cuộc chiến đấu chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ ra miền Bắc, từ đơn vị phát sóng đầu tiên, bộ đội ra đa đã trưởng thành nhanh chóng, phát triển từ không đến có, từ nhỏ đến lớn. Ngày 24-3-1967, Bộ tư lệnh Binh chủng ra đa được thành lập gồm 4 trung đoàn chiến đấu 290, 291, 292, 293. Được trang bị từ thô sơ đến hiện đại, đã vượt qua muôn vàn khó khăn thử thách, đọ sức quyết liệt với kẻ thù, đánh bại mọi thủ đoạn kỹ, chiến thuật chiến tranh điện tử tinh vi xảo quyệt của kẻ thù, chiến đấu dũng cảm, kiên cường, thông minh sáng tạo, với ý chí “Vạch nhiễu tìm thù”, hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao, “không để tổ quốc bị bất ngờ vì các tình huống trên không”, phát hiện chính xác hàng triệu tốp máy bay và tàu chiến địch xâm phạm vùng trời, vùng biển Tổ quốc, thông báo kịp thời cho các lực lượng phòng không và dẫn đường cho không quân ta bắn rơi hàng ngàn máy bay Mỹ, bộ đội ra đa còn trực tiếp dùng súng máy phòng không bắn rơi 39 máy bay địch, góp phần xứng đáng trong sự nghiệp bảo vệ miền Bắc, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Binh chủng ra đa, 11 tập thể, 3 cá nhân được Đảng, nhà nước tuyên dương “Anh hùng lực lương vũ trang nhân dân” và nhiều phần thưởng cao quý khác, xứng đáng là “mắt thần” trên tuyến đầu của Tổ quốc.

Cao Hiền (Theo tư liệu lịch sử)