Phiên chợ ngày xuân.

Khi cái lạnh từ ngoài Bắc tràn vào cũng là lúc các bản Mông ở tỉnh Đắc Nông chuẩn bị đón Tết. Anh Giàng A Tráng, ủy viên Ban chấp hành xã đoàn Đắk Som, huyện Đắk Glong gọi điện cho tôi: “Bản Mông mình chuẩn bị mở hội rồi. Mời anh về đón Tết với bà con”. Tôi trở về Đắk Som, lòng vui phơi phới, những bông hoa dã quỳ nở vàng khắp hai bên đường. Thấp thoáng bên những ngôi nhà mới, nhiều thiếu nữ người Mông trang phục sặc sỡ như những đóa hoa rừng.

Tết của người Mông bắt đầu từ cuối tháng một, đầu tháng chạp âm lịch. Sự giao lưu văn hóa giữa các dân tộc làm cho Tết của người Mông kéo dài đến tận Tết Nguyên đán. Giàng A Tráng đón tôi bằng một bát rượu ngô và cho biết: “Năm qua, các bản Mông ở Đắc Nông được mùa lúa, mùa cà phê, ai cũng vui cái bụng lắm. Tết này, nhà nào cũng có thịt, có bánh để cúng Giàng”. Theo phong tục, trong những ngày Tết, bên cạnh những nghi lễ tín ngưỡng, người Mông có rất nhiều trò chơi dân gian như bắn nỏ, đua ngựa, ném pao, múa khèn, chọi chim họa mi, đu quay, thi làm bánh dày…

Theo phong tục của người Mông, tiếng gà gáy sáng mùng một tháng Chạp báo hiệu một năm mới bắt đầu. Tết năm trước, nhà chị Thào Thị Nụ không có thịt để cúng Giàng, năm nay được mùa, anh chị đón Tết to hơn. Những năm qua, được chính quyền địa phương quan tâm, bà con người Mông ở Đắk Som đã làm được nhiều bản mới, đời sống ổn định, không còn bị cái đói, cái rét đeo đuổi. Nhiều hủ tục lạc hậu dần được xóa bỏ, đặc biệt bà con tích cực tham gia bảo vệ rừng, giữ gìn an ninh chính trị thôn bản, phát triển kinh tế gia đình ngày càng hiệu quả.

Bộ đội, nhân dân Khu dự án Kinh tế-quốc phòng (KT-QP) Đắk Ngo, huyện Tuy Đức chuẩn bị đón Tết còn vui hơn. Sau 6 năm được mùa, đời sống của bà con đã được nâng lên rõ rệt. Già làng Giàng A Lừ khoe với tôi: “Người Mông vào Tây Nguyên không còn hủ tục “cướp” vợ đâu. Bây giờ chúng nó yêu nhau, thương nhau về báo cáo với gia đình và dân bản. Nếu có “kéo vợ” cũng được sắp đặt trước”. Đến bản Suối Trận, tôi được bà con cho biết: Tết này sẽ có 6 đôi nam, nữ tổ chức kết hôn. Bà Tráng Thị Hoa bộc bạch: “Từ ngày theo bộ đội Binh đoàn 16 về đây, bà con không còn bị đói. Nhiều thanh niên yêu nhau hẹn hò bằng… điện thoại di động, chứ không chỉ gọi nhau nữa...”. Tại nhà ông Dương Văn Phông, tôi thấy các anh Hạng Sào Nam, Tráng A Sáng, Giàng A Tủa, Lý Văn Tam đang tập thổi và múa khèn Mông. đang yêu cô gái Khiếu Thị Mai hát dân ca Mông hay nhất bản, lại xinh đẹp nữa. bảo: “Tết này, mình sẽ “kéo” Mai về làm vợ”. Nói đoạn, đọc cho tôi nghe câu hát của người Mông: “Anh yêu em từ kiếp trước/ Giờ mới gặp nên phải yêu/ Anh lấy vợ chọn nơi/ Mua trâu, mua bò trọn khoáy. Tình yêu tốt một thời/ Vợ chồng tốt một đời em ơi”. Hùa cùng với Sào , anh A Tủa cũng hát: “Gái đẹp không biết làm lanh cũng xấu/ Trai khỏe không biết làm rẫy cũng hèn/ Ngắm mãi được người mù/ Chọn mãi được người đui/ Lấy ngay được người đẹp”.

Giáp Tết, nhà già làng Giàng A Lừ ở khu KT-QP Đắk Ngo rất đông khách. Đàn ông, đàn bà, trẻ con gặp nhau đều vui. Họ kể cho nhau về dự án lúa nước mà Binh đoàn 16 đang triển khai, về mùa cà phê bội thu. Ông Lý Văn Khôi bảo: “Có dự án lúa nước của bộ đội, người Mông ta càng no đủ. Có thêm tiền, mình sẽ làm cái nhà to hơn, mua cái ti vi đẹp hơn và cưới vợ cho thằng con lớn”.

Đại tá Vũ Văn Mài, chỉ huy trưởng Đơn vị 720 (Binh đoàn 16) đưa tôi đi thăm những đồi cà phê đang nở hoa như mây trắng. Dù gặp nhiều khó khăn, nhưng Đơn vị 720 vẫn trích tiền, cấp cho mỗi hộ đồng bào trong vùng dự án 500.000 đồng đón Tết Nguyên đán. Các già làng, trưởng bản cũng được đơn vị tặng một túi quà. Những hộ người Mông khác chưa được quy hoạch vào dự án, đang được đơn vị đề nghị cấp trên xem xét hỗ trợ đón Tết. Năm nay cà phê được mùa, nhưng giá thấp, bà con vẫn vui. Ông Dương Văn Phông ở bản Thống Nhất tâm sự: “Năm qua cà phê được mùa, được giá, người Mông mình vẫn còn tiền để ăn Tết, không phải bán cà phê giá rẻ đâu”.

Bên bờ suối Đắk Ngo, tiếng khèn Mông cất lên, từng tốp trai gái kéo nhau đến khu đất trống và tiếng cười, tiếng vỗ tay sau mỗi lần ném pao lại vang lên rộn rã. Các trò đu quay, bắn nỏ cũng được mọi người tham gia rất nhiệt tình. Đông hơn cả là các vòng múa khèn. Các chàng trai thi nhau thổi khèn thật hay, múa thật khéo, dần dần “lôi tuột” các cô gái ra khỏi vòng hội. Phía đầu bản, Hạng Sào đã “kéo” được Khiếu Thị Mai về nhà. Các chiến sĩ Đơn vị 720 cũng hòa vào không khí vui xuân của đồng bào Mông. Đây đó vang lên câu hát trong trẻo của một thiếu nữ: “Yêu anh em chịu cho anh kéo về/ Thương anh em nguyện làm dâu hiếu thảo/ Giữa Tây Nguyên hoa cúc quỳ, hoa cà phê nở/ Bản Mông mình vui trọn những ngày Xuân”.

Bài và ảnh: LÊ PHI HÙNG