Sắp đến ngày kỷ niệm tròn 720 năm Chiến thắng Bạch Đằng lần thứ ba, 8-3 Mậu Tý (9-4-1288). Hơn 7 thế kỷ qua đi, Bạch Đằng hiển hách theo năm tháng đã được huyền thoại hóa trong đời sống tinh thần, tâm linh của dân tộc cùng với vị tổng chỉ huy Quốc công Tiết chế Trần Quốc Tuấn-Đức Thánh Trần và các vị vua, các tướng lĩnh nhà Trần. Truyền thống Bạch Đằng cũng đã được phát huy, hiện thực hóa trong suốt chiều dài lịch sử chống ngoại xâm hơn 7 thế kỷ qua với Tốt Động-Chúc Động, Chi Lăng-Xương Giang thế kỷ 15, Rạch Gầm-Xoài Mút, Ngọc Hồi-Đống Đa thế kỷ 18 và phát triển rực rỡ trong thế kỷ 20 với Cách mạng Tháng Tám, với Điện Biên Phủ và Điện Biên Phủ trên không, với Trường Sơn, với Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân 1975 tạo nên kỳ tích đánh thắng ba đế quốc to, thống nhất non sông đất nước.

Kỷ niệm Chiến thắng Bạch Đằng không chỉ là dịp để chúng ta ôn nhớ về võ công lẫy lừng của ông cha mà điều hệ trọng hơn là thấm nhuần những bài học lịch sử để lại từ ba lần chiến thắng quân Mông-Nguyên khét tiếng ở thế kỷ 13. Đó là bài học “Trên dưới đồng lòng, anh em hoà thuận, cả nước góp sức” (Trần Hưng Đạo). Đó là bài học “Thuở Thái Bình gắng sức. Non nước ấy ngàn thu” (Trần Quang Khải).

“Thuở Thái Bình gắng sức” – đó là câu thơ bất hủ của Thái sư Trần Quang Khải vang lên sau cuộc kháng chiến lần thứ hai chống Mông-Nguyên năm 1258. Có xây dựng, chuẩn bị cho đất nước về kinh tế và quốc phòng giàu và mạnh, quân dân nhà Trần mới có thế và lực sẵn sàng bước vào cuộc kháng chiến lần thứ ba như Trần Hưng Đạo nhận định: “Năm nay đánh giặc nhàn”. Và Chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 đã là hệ quả tất yếu của công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc ở thế kỷ 13.

Kỷ niệm Chiến thắng Bạch Đằng nhắc nhở chúng ta về một nỗi trăn trở gần đây khi chất lượng dạy và học môn lịch sử ở các nhà trường không cao.

Xin nhắc nhớ lại những vần thơ hào hùng của Trương Hán Siêu về khung cảnh của trận Bạch Đằng:

“Bấy giờ…

Muôn dặm thuyền bè, tinh kỳ phấp phới

Sáu quân oai hùng, gươm giáo sáng chói

Sống mái chưa phân. Bắc lũy đối

Trời đất rung rinh (chừ) sắp tan

Nhật nguyệt u ám (chừ) mờ tối…”

Bạch Đằng đã tạo nên một nguồn cảm hứng lớn cho thi ca, nhạc, họa qua các thời. Bạch Đằng đã trở thành tên gọi của nhiều đại lộ, ngôi trường, thành tên các công ty, thương hiệu sản phẩm… Vậy nhưng việc giáo dục gần đây dường như chưa truyền được nguồn cảm hứng đó vào học sinh, sinh viên. Bạch Đằng là giá trị lớn về ý chí độc lập, tự do, về khoa học, nghệ thuật quân sự của dân tộc nhưng những bài giảng, cách truyền thụ của nhiều nhà giáo chưa làm cho học sinh hiểu được những điều cốt lõi nhất. Thay vào đó, thường thấy là những bài giảng nặng nề, khô khan, là yêu cầu “học thuộc lòng” những số liệu, những chi tiết diễn biến… để rồi khó đọng lại. Việc dạy sử, học sử lâu nay bị tách ra với việc học văn, địa lý và toán học, lại không gắn với các giáo cụ khác và tham quan di tích, bảo tàng nên càng khó nhớ, khó xây dựng tư duy tổng hợp, khó liên hệ lịch sử với hiện tại, bài học trong nhà trường với thực tế cuộc sống.

Dựng nước đi đôi với giữ nước là thế đứng, là quy luật tồn tại và phát triển của dân tộc Việt trong tiến trình lịch sử. Truyền thống Bạch Đằng luôn nhắc nhở, cổ vũ chúng ta trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hôm nay.

Mạnh Hùng