Năm nay, tình trạng thiếu điện đã đến mức khá nghiêm trọng. Ngành điện phải dùng “giải pháp cuối cùng” là cắt, đóng điện luân phiên, làm ảnh hưởng lớn đến đời sống của nhân dân và gây thiệt hại không nhỏ trong sản xuất.

Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) hiện đang độc quyền truyền tải điện trên mạng điện lưới quốc gia, vì thế, các doanh nghiệp tư nhân được phép tham gia sản xuất điện đã khó, nhưng việc bán điện còn khó hơn nhiều. Nguyên do là nguồn điện làm ra không thể bán trực tiếp cho dân mà bắt buộc phải “hòa mạng” của EVN. Nếu không bán được điện cho EVN, hoặc bán không hết công suất, bị ép giá, ép thủ tục hành chính, doanh nghiệp tư nhân chỉ còn con đường duy nhất là phá sản!

Ảnh minh họa/internet.

Ông B, Chủ tịch Hội đồng thành viên một công ty TNHH sản xuất thủy điện ở Tây Nguyên tâm sự, nhà máy thủy điện của công ty ông được bán điện theo giá thỏa thuận với EVN là 607 đồng/KWh. Giá này tuy chỉ nhỉnh hơn giá thành một chút nhưng theo ông “thế là may lắm rồi!”. Vậy nhưng mới đây, dù Bộ Công Thương có quyết định bán điện theo giá 400 đồng/KWh giờ thấp điểm và 1.800 đồng giờ cao điểm, song EVN chỉ áp dụng điều này với những công ty bán điện từ năm 2009; còn với những doanh nghiệp như công ty của ông B (bán điện trước năm 2009), thì vẫn thực hiện như cũ. Và lại càng nghịch lý hơn khi ngành thuế vẫn áp giá điện thị trường 1.800 đồng/KWh khi thu thuế tài nguyên môi trường trên 2% tổng doanh thu đối với công ty…

Trước đây, một nhà máy thủy điện nhỏ của tư nhân ở Tây Bắc cũng lâm vào tình trạng tương tự: Họ bị các thủ tục hành chính nhiêu khê do chính EVN đưa ra “hành” đến nơi đến chốn. Và cứ mỗi ngày chưa ký được hợp đồng bán điện, chưa “xuất” điện lên mạng lưới điện quốc gia, doanh nghiệp tư nhân này bị thiệt hại 8 triệu đồng, chưa kể lãi suất vay vốn ngân hàng.

Dù mua được điện với giá rẻ từ các nhà máy thủy điện tư nhân, nhưng tại sao EVN thiếu mặn mà với những nguồn điện đó? Phải chăng do EVN là người mua duy nhất, đồng thời sở hữu hơn 70% công suất nguồn toàn hệ thống nên đang gây khó khăn cho các nguồn mới (không do EVN sở hữu). Nhiều chuyên gia kinh tế cho rằng, EVN là tổ chức được Nhà nước giao lo về điện, nhưng trước hết đây là một doanh nghiệp nên phải lo lợi nhuận cho mình. Việc các doanh nghiệp ngoài EVN sản xuất điện sẽ làm “đại gia” này mất thế độc quyền trong sản xuất - nghĩa là mất độc quyền trong đầu tư từ nguồn vốn của Nhà nước và các nguồn vốn khác từ bên ngoài trong lĩnh vực điện năng, và vì thế sẽ gây ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích cục bộ của chính EVN!

Từ nhiều năm nay, thực hiện chủ trương đa dạng hóa, xã hội hóa sản xuất điện năng, đã có hàng chục dự án thủy điện do các nhà đầu tư tư nhân triển khai thực hiện, trong số đó đã có nhiều nhà máy hiện đã được vận hành, cung cấp điện. Tất cả nguồn điện ngoài EVN mới chỉ chiếm khoảng 30% công suất nguồn toàn hệ thống, trong đó chiếm một phần không nhỏ là nguồn điện do doanh nghiệp tư nhân sản xuất. Và đó là nguồn điện được quản lý và tiêu thụ rất chặt chẽ, khoa học, đạt được lợi nhuận trên vốn cao. Với cái giá rất thấp mà EVN mua, có thể suy ra rằng chi phí của xã hội để làm ra một KWh điện tư nhân thấp hơn nhiều so với một KWh điện do EVN sản xuất. Vấn đề còn lại là điện tư nhân có được EVN cho “thoải mái” hòa lưới điện quốc gia, trong bối cảnh ở đâu cũng thiếu điện, cắt điện luân phiên?

Ngày 5-4-2010, Phó thủ tướng Chính phủ Hoàng Trung Hải đã có Chỉ thị số 424/CT-TTg về tăng cường các biện pháp nhằm bảo đảm cung cấp điện trong các tháng mùa khô năm 2010, trong đó nhấn mạnh: “Tiếp tục mua điện từ bên ngoài; tăng cường huy động các nhà máy phát điện ngoài EVN”. Thiết nghĩ, bên cạnh việc ban hành các quy định chặt chẽ để thực hiện chỉ thị trên, về lâu dài cần xây dựng cơ chế, chính sách để EVN phát huy vai trò “đầu tàu” trong sản xuất, truyền tải và tiêu thụ điện; đồng thời, tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế khác được tham gia thị trường điện năng một cách công bằng, bình đẳng và minh bạch, tạo nên nguồn lực to lớn giải quyết nhanh tình trạng thiếu điện hiện nay.

Trần Hoài