Hội ngày càng nhạt, lễ ngày càng đậm, càng to, càng đông; lễ ngày càng lấn át hội-đó là thực trạng lễ hội hiện nay. Xuân Mậu Tý 2008, miền Bắc trời rét căm căm mà các ông bà, anh chị thức dậy từ mờ sáng lặn lội xuôi ngược đi lễ bái ở hết đền chùa này đến am phủ khác. Những nơi gọi tên là hội như hội Chùa Hương, hội đền Sóc, hội Cổ Loa... hầu như không có phần hội với những trò diễn, trò chơi hay hoạt động văn hóa thể thao nào đủ sức cuốn hút khách hội. Những nơi như Đền Hùng, Yên Tử, Đền Trần chưa vào hội người đi lễ đã đông như nêm. Có đoàn muốn tránh cảnh xếp hàng, chen chúc đi lễ Bà Chúa Kho từ trong đêm đã gặp tai nạn rất thương tâm.

Hôm nay (13 tháng Giêng Mậu Tý) là ngày chính hội Lim, Bắc Ninh, theo kế hoạch vẫn có hát Quan họ mời trầu và nhiều trò hội như nguyên gốc. Ấy là một trong số ngày càng ít hội còn giữ được lề lối truyền thống. Tới đây là hội Đền Hùng kéo dài hơn mọi năm với sự đầu tư khá lớn của Nhà nước để tổ chức rước đám, trò truyền thống và biểu diễn nghệ thuật, thi đấu thể thao hiện đại. Cùng vậy là những hội cồng chiêng, đua ghe ngo, đua bò, đua thuyền, múa xòe, xoang ở một số nơi... Ngoảnh đi ngoảnh lại, những trò chơi, trò diễn cổ truyền gắn với hội xuân cứ dần biến đi đâu mất. Đấu vật, chơi đu, thi nấu cơm vắng hẳn; hát chèo, hát chầu văn, ả đào, quan họ, hát xoan ghẹo, ví dặm hay hát then, đàn tính... ít dần. Các trò chọi gà, thả chim thưa thớt, đua thuyền lại càng hiếm... "Bơi Đăm, rước Giá, hội Thày. Vui thì vui đấy không tày giã La"-câu ca xưa hầu như chỉ còn là hoài niệm về những hội hè đông vui vì lắm trò, lắm tục độc đáo.

Vì sao lễ thì nhiều lên mà hội thì ít đi? Đời sống tâm linh được một bộ phận dân chúng chú trọng đến độ quá đà, theo đó mê tín dị đoan ngày càng lây lan, việc lợi dụng tâm linh và mê tín để kinh doanh ngày càng phát triển. Ấy là lẽ thứ nhất, lẽ thứ hai nằm ở chính phần hội. Việc tổ chức trò chơi dân gian, hát xướng, thi đấu thể thao vốn tốn kém, công phu và phức tạp lại hầu như không có thu nên làng xã và mọi thứ ban tổ chức giờ không ham. Mặt khác các sinh hoạt văn hóa, thể thao cổ truyền hiện đang bị những hoạt động bài bản, chuyên nghiệp, các loại hình giải trí khác lấn lướt nên khó hấp dẫn được khách gần xa.

Lễ hội biến tướng ngả màu thực dụng và mê tín, mới càng thấy khát thèm những sinh hoạt hội xuân lành mạnh, hồn nhiên, vui vẻ của ông bà xưa, càng thấy nguy cơ phai nhạt của văn hóa dân gian. Càng thấy đáng quý trọng những cố gắng của làng này làng khác, nơi đây nơi đó giữ được, tổ chức được những sinh hoạt văn hóa cổ truyền. Cần lắm từ bây giờ một chương trình, một phong trào gây dựng lại hội hè đình đám truyền thống với lễ thiêng và trò diễn lành mạnh, tươi vui.

NGUYỄN MẠNH