Bao nhiêu ngày tháng lo kiếm nguồn nước tưới cho cây cà phê, giờ lại lo thêm cà phê nhân mất giá, đó là tình trạng chung của người dân các tỉnh Tây Nguyên. Cà phê chất đống trong nhà hay gửi ở các công ty chờ ngày tăng giá đang khiến những hộ trồng cà phê trên địa bàn như "ngồi trên đống lửa"; nợ ngân hàng đến kỳ hạn chưa trả được, nên họ phải ứng tiền của các công ty thu mua cà phê để ăn Tết Nguyên đán Bính Thân. Cùng với đó là nỗi lo về vốn phục vụ sản xuất cho vụ mùa kế tiếp đã làm nhiều gia đình không biết xoay xở ra sao.

Niên vụ cà phê 2015-2016, một diện tích lớn trồng cà phê ở Tây Nguyên nói chung và tỉnh Gia Lai nói riêng chịu ảnh hưởng nặng nề khi hạn hán kéo dài. Trong những tháng đầu năm 2016, thời tiết khắc nghiệt nên năng suất cà phê sụt giảm, chín sớm và hạt cà phê nhỏ hơn các năm trước. Năng suất, chất lượng sụt giảm, thế nhưng chi phí đầu tư và công lao động lại ngày càng tăng cao.

Cà phê của người dân ở huyện Ia Grai bị "cháy" hàng loạt do thiếu nước. 

“Hiện, hầu hết ao, hồ, sông, suối ở khu vực huyện Ia Grai đều cạn nước, nhìn những héc-ta cà phê đang “chết dần chết mòn” vì thiếu nước mà người dân chúng tôi không biết làm cách nào để khắc phục. Ngày Mồng Một, Mồng Hai Tết, gia đình tôi và các hộ trồng cà phê trên địa bàn phải chầu chực cả đêm để mong có nước tưới cho cây. Nguy cơ mất mùa lại tái diễn, người dân đang rất lo lắng”, anh Trần Quang Thủy ở xã Ia Tô, huyện Ia Grai, Gia Lai buồn rầu kể.

Hiện nay, nhiều hộ trồng cà phê trên địa bàn tỉnh Gia Lai thu hoạch chất đống trong nhà, hoặc gửi ở các công ty thu mua để chờ tăng giá. Họ lo lắng, mong cà phê được giá để có tiền trả các khoản nợ vay đầu tư cho cây cà phê vụ trước và mua phân, chi phí nước tưới cho vụ mới năm nay. Có hộ gia đình, do để quá lâu nên cà phê bị mọt, các thương lái chê không mua, khiến người dân lâm vào tình cảnh làm quần quật cả năm đến khi cà phê được thu hoạch lại tay trắng. Chị Trần Thị Hà, thôn Ia Rôc, xã Chư Hdrông, TP Plei-cu, chia sẻ: “Cà phê vừa mất mùa, giờ lại không bán được do giá thấp quá, gia đình tôi hiện có hơn 3 tấn cà phê nhân đang chất đống trong nhà. Tình trạng này nếu kéo dài thì năm nay không thể tái đầu tư cho vườn cà phê của mình nữa! Vì vừa rồi, tôi đã phải ứng tiền của Công ty thu mua cà phê Sơn Huyền gần 3 triệu đồng để lo Tết cho gia đình”.

Gia đình anh Trần Quang Thủy ở xã Ia Tô, huyện Ia Grai hiện đang nợ Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam hơn 160 triệu đồng. Đây là số tiền anh vay để đầu tư vào 4.000 cây cà phê, giờ tới hạn trả ngân hàng và thiếu tiền đầu tư cho vụ tới nên đành bán cà phê nhân với giá 31.000 đồng/kg để lo chi trả các khoản nợ. Anh Trần Quang Thủy cho biết: “Vụ trước, gia đình tôi thu được gần 9 tấn cà phê nhân nhưng vụ năm nay chỉ thu được 5 tấn do hạn hán, hoa nở rồi bị thối. Khó khăn lắm mới làm ra được hạt cà phê, dù giá thấp nhưng vẫn phải bán để trả nợ chứ chất đống trong nhà vậy lo ẩm, mốc, mối mọt, trong khi không biết bao giờ giá cà phê mới tăng mà tiền lãi vay ngân hàng thì ngày một tăng thêm”.

Theo ông Lê Đức Thiện, Trưởng thôn Phù Tiên, xã Ia Bă, huyện Ia Grai: “Nhiều hộ khó khăn phải đi vay nợ phân bón về chăm sóc cây cà phê, hẹn cuối năm trả nhưng cà phê chưa bán được nên không có tiền trả nợ. Gia đình tôi hiện có hơn 3.000 cây cà phê, năm nay không biết lấy tiền đâu mà tái đầu tư”.

Theo thống kê của Tổng công ty Cà phê Việt Nam, cả nước có khoảng 500.000ha trồng cà phê thì Tây Nguyên hiện chiếm hơn 90% diện tích. Giá bán cà phê nhân xô ngày 16-2-2016 trên thị trường tỉnh Gia Lai là 31.000 đồng/kg. Với giá này cộng thêm những chi phí mua phân bón, xăng dầu, ống nước phục vụ tưới tiêu, công phơi sấy và năng suất suy giảm do hạn hán… thì người dân coi như trắng tay sau một mùa vụ cà phê, bởi giá bán ngang bằng và thấp hơn chi phí sản xuất. Nhiều hộ trồng cà phê lâm vào cảnh nợ ngân hàng không trả được.

Qua khảo sát ở một số địa bàn như: Ia Grai, TP Plei-cu… thay vì ăn Tết cùng gia đình, những người dân nơi đâyphải trực ngoài vườn cà phê để chờ có nước tưới. Chưa kịp mừng vì có nước thì những rẫy cà phê ở khu vực huyện Ia Grai vừa ra hoa chanh lại gặp ngay đợt lạnh nên rụng hoặc thối hết hoa. Nếu hạn hán và giá rét kéo dài, cộng thêm cà phê rớt giá thì nguy cơ các nhà vườn thêm vụ mất mùa đang hiện hữu.

Hiện nhiều hộ vì thua lỗ nặng đã phá cà phê trồng cây ngắn ngày và các loại cây có giá trị thu nhập cao hơn để có tiền trang trải cuộc sống. Nếu tình trạng này xảy ra trên diện rộng ở Gia Lai, thì rất dễ ảnh hưởng nghiêm trọng đến diện tích trồng cà phê trên địa bàn tỉnh. Các cơ quan chức năng cần nghiên cứu, sớm đưa ra giải pháp để giảm thiệt hại cho người dân cũng như vùng trồng cà phê ở Gia Lai.

Bài và ảnh: PHẠM HOÀNG