Hệ thống giáo dục đại học, cao đẳng (ĐH,CĐ) ngoài công lập trên cả nước hiện có 45 trường (28 trường ĐH, 17 trường CĐ). Chỉ tính riêng năm 2006, cả nước đã thành lập thêm 7 trường ĐH và 6 trường CĐ. Năm 2006, trong tổng số hơn 1,3 triệu sinh viên ở các trường ĐH,CĐ toàn quốc, thì hệ thống các trường ngoài công lập có hơn 190.000 sinh viên, chiếm gần 14%. Tuy nhiên, phía sau những con số ấy, hệ thống trường ĐH, CĐ ngoài công lập còn rất nhiều vấn đề cần tháo gỡ...

Những bất cập

Theo đánh giá của Bộ GD-ĐT tại Hội nghị các trường ĐH, CĐ ngoài công lập toàn quốc lần thứ nhất, vừa diễn ra tại tỉnh Đồng Nai: Sự phát triển hệ thống trường học và tốc độ gia tăng tỷ lệ sinh viên hàng năm giữa các trường ĐH, CĐ ngoài công lập so với các trường công lập, đã thể hiện tính đúng hướng trong thực hiện chủ trương đa dạng hóa các loại hình đào tạo, xã hội hóa giáo dục, thể hiện khả năng huy động nguồn vốn to lớn trong xã hội để phục vụ cho giáo dục bậc ĐH, CĐ. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển, loại hình này đã bộc lộ nhiều bất cập, chưa tương xứng với sự phát triển của xã hội. Trước hết, xét về mặt tâm lý xã hội, sự so sánh giữa trường ĐH, CĐ trong và ngoài công lập vẫn còn một khoảng cách khá xa. Đa số học sinh sau khi tốt nghiệp THPT đều muốn làm hồ sơ dự thi vào các trường ĐH, CĐ công lập. Trong dư luận quần chúng luôn có sự đánh giá, vào trường công lập “sáng giá” hơn nhiều so với học trường dân lập. Vì vậy, chất lượng đầu vào của trường ngoài công lập hiện nay còn thua kém trường công lập. Theo ông Cao Văn Phường, Hiệu trưởng Trường đại học dân lập Bình Dương: Ngay cả cơ chế chính sách đối với trường ngoài công lập vẫn còn bộc lộ nhiều bất cập, có sự phân biệt theo kiểu "chén kiểu, chén sành". Một trong những vấn đề bức xúc được các nhà quản lý đề cập là các trường ĐH, CĐ ngoài công lập hiện nay vẫn chưa có một mô hình tối ưu về tổ chức nhân sự, mà đang thực hiện mỗi nơi một kiểu. Ở nhiều trường xảy ra tình trạng mất đoàn kết nội bộ, biểu hiện rõ nhất là mối quan hệ giữa hiệu trưởng với hội đồng quản trị. Trường ĐH Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội, bổ nhiệm đến 11 phó hiệu trưởng; trong lúc đó Trường ĐH Dân lập Hải Phòng từ hơn 10 năm nay chưa hề có phó hiệu trưởng. Theo ông Trần Hồng Quân, Chủ tịch Hiệp hội các trường ĐH, CĐ ngoài công lập: Hiện cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ dạy và học, nghiên cứu khoa học ở các trường ngoài công lập còn khá nghèo nàn. Nhiều trường ngoài hệ thống giảng đường, nhà làm việc... không hề có cảnh quan do mặt bằng quá chật hẹp. Một số trường mặc dù đã đi vào hoạt động hơn 10 năm nay nhưng vẫn phải thuê mướn mặt bằng hoàn toàn như: Đông Đô, Văn Hiến, Hùng Vương... Hiện tượng một trường chia năm, xẻ bảy thành nhiều cơ sở khác nhau do “bí” mặt bằng cũng không hiếm. Trường ĐH Lạc Hồng (Đồng Nai) các cơ sở phải “chui rúc” trong khu dân cư, lối vào vừa hẹp vừa sâu. Riêng cơ sở chính cũng phải “chèn” giữa các cửa hàng vật liệu xây dựng. Nhiều trường khả năng huy động nguồn tài chính rất hạn chế, hoạt động chủ yếu dựa vào nguồn học phí đóng góp của sinh viên (từ 3 đến 4 triệu đồng/năm). Trong lúc đó, việc trả chi phí thuê mặt bằng và hoạt động giảng dạy đã tiêu tốn hết khoảng 80% nguồn thu này, nên khả năng tích lũy để phát triển qui mô, nhiệm vụ, đầu tư về cơ sở vật chất... là cực kỳ khó khăn.

Những vướng mắc nói trên kéo theo sự thụ động về phát triển đội ngũ giảng viên. Tỷ lệ giảng viên chính thức của phần lớn các trường ĐH, CĐ ngoài công lập hiện nay đang rất thiếu và yếu. Năng lực, trình độ của đội ngũ giảng viên không đồng đều. Do thiếu giảng viên nên một số trường đã tuyển dụng lực lượng cán bộ trẻ không đúng tiêu chuẩn nghiệp vụ chuyên môn. Nhiều đối tượng chỉ tốt nghiệp ĐH ở mức trung bình, không có bằng cấp, chứng chỉ về nghiệp vụ sư phạm. Hiện tượng cán bộ, giảng viên không yên tâm công tác, xin chuyển công tác thường xuyên xảy ra ở một số trường, dẫn đến giảng viên đã thiếu lại càng thiếu. Tỷ lệ giảng viên cơ hữu ở các trường hiện chỉ đạt 15% (theo quy định là 30%). Để khắc phục tình trạng này, các trường thường áp dụng hình thức hợp đồng giảng viên thỉnh giảng để “chữa cháy”. Cách làm này vừa bị động về nội dung giáo dục, vừa không đảm bảo chất lượng giảng dạy. Do bí mặt bằng và thiếu cán bộ, giảng viên nên nội dung giáo dục quốc phòng cho sinh viên (môn học bắt buộc ở các trường ĐH, CĐ) ở hệ thống trường ngoài công lập rất hạn chế. Phần lớn các trường đều thiếu giảng viên và không có mặt bằng đáp ứng yêu cầu môn học này. Cách làm phổ biến ở các trường hiện nay là hợp đồng giảng dạy nhưng chất lượng được đến đâu thì còn phải bàn nhiều. Chẳng hạn Trường Đại học Lạc Hồng, những năm gần đây đã hợp đồng với Trường Dạy nghề số 8 thực hiện nội dung giáo dục quốc phòng. Tuy nhiên, chức năng của Trường Dạy nghề số 8 là dạy nghề ở bậc sơ và trung cấp, không phải là môi trường huấn luyện quân sự. Nhiều nhà quản lý và chuyên viên giáo dục cho rằng, trong bối cảnh hiện nay, các trường ngoài công lập cần chú trọng xây dựng môi trường văn hóa trong giáo dục, không nên thiên về dạy kiến thức mà coi nhẹ vấn đề này. Thực tế cho thấy không ít sinh viên ra trường, dù có trình độ chuyên môn nhưng rất yếu kém trong đối nhân xử thế, tha hóa về đạo đức, lối sống...

Tự chủ, năng động, tạo bước đột phá

Bộ GD-ĐT xác định mục tiêu đến năm 2010, nâng tỉ lệ sinh viên của các trường ngoài công lập lên mức 30% trở lên trong hệ thống giáo dục ĐH, CĐ toàn quốc. Cùng với đó là tăng cường các hình thức, biện pháp nâng cao chất lượng đào tạo. Đội ngũ giảng viên cơ hữu đến năm 2010 đảm bảo 40% có trình độ thạc sĩ và 25% tiến sĩ, đạt tỉ lệ 20 sinh viên /1 giảng viên. Hệ thống phòng học đạt 4m² sàn/1 sinh viên. Diện tích mặt bằng tổng thể của các trường phấn đấu có từ 20 đến 30ha. Những trường có diện tích quá hẹp trong nội ô các đô thị lớn sẽ có dự án chuyển ra ngoại thành, hạn chế việc thuê cơ sở vật chất phân tán. Năm 2007 áp dụng hoạt động theo cơ chế tư thục, tăng cường quyền tự chủ tự của các trường gắn với tăng cường công tác quản lý Nhà nước. Để đạt được mục tiêu đó, bên cạnh việc hỗ trợ của Bộ GD-ĐT và UBND các tỉnh, thành phố, điều quyết định vẫn là sự năng động, tự chủ của các trường. Trong môi trường WTO, giáo dục được coi là một lĩnh vực có sự cạnh tranh đặc biệt và sẽ diễn ra gay gắt. Môi trường, điều kiện dạy-học và chất lượng giáo dục đào tạo... là những yếu tố quyết định sự tồn tại, phát triển của các trường ngoài công lập. Đổi mới, tạo bước đột phá để phát triển nhanh, mạnh và đồng đều là điều kiện nâng cao năng lực cạnh tranh. Chủ tịch Hiệp hội các trường ĐH - CĐ ngoài công lập Trần Hồng Quân cho rằng, hướng hoạt động theo cơ chế tư thục theo chủ trương của Bộ GD-ĐT sẽ giúp các trường có sự tự chủ cao về tài chính. Những trường nào giải quyết tốt vấn đề này sẽ thu hút được đội ngũ giảng viên giỏi. Hiệu trưởng một số trường kiến nghị, Nhà nước cần có cơ chế thông thoáng, cho phép các trường chủ động trong liên kết hợp tác đào tạo với các trường ĐH nước ngoài. Các cơ chế, chính sách cần có sự bình đẳng giữa trường công lập và trường ngoài công lập.

THANH KIM TÙNG