QĐND Online - Sau 10 năm sưu tầm cổ vật, Ma Nal đã trở thành người đầu tiên ở tỉnh Đắc Lắc xây dựng “Bảo tàng văn hoá tư nhân”. Anh cũng là người sở hữu nhiều chiêng, ché, nhạc cụ dân tộc cùng những vật dụng sinh hoạt liên quan đến đời sống vật chất và tinh thần của đồng bào các dân tộc thiểu số tại Tây Nguyên.

Ma Nal, sinh ra và lớn lên ở buôn Ea Bông, xã Cư Êbuar, thành phố Buôn Ma Thuột (Đắc Lắc). Ngay từ nhỏ, Ma Nal đã đam mê điệu dân ca, tiếng đàn T’rưng của tổ tiên, ông bà; thuộc nhiều bài dân ca, diễn tấu được hàng chục bài chiêng cổ, biết sử dụng nhiều loại nhạc cụ dân tộc. Sự đam mê văn hoá truyền thống đã thấm vào máu thịt Ma Nal tự lúc nào chẳng hay, để khi lớn lên Ma Nal theo học Trường Cao đẳng Văn hoá nghệ thuật Đắc Lắc. Hiện nay anh tiếp tục học khoá đào tạo Đại học Quản lý văn hoá. Ma Nal tâm sự: “càng tìm hiểu, mình càng thấy quý trọng truyền thống văn hoá mà cha ông để lại. Vì vậy mình suy nghĩ phải làm gì đó góp phần gìn giữ cho được những nếp sinh hoạt văn hoá truyền thống nhất là những lời chiêng, những làn điệu dân ca, dân vũ của các dân tộc thiểu số Tây Nguyên”.

Ma Nal và con trai út Y Thu bên căn nhà sàn trưng bày cổ vật đã sưu tầm được

Với suy nghĩ ấy, từ 10 năm trước, khi đang làm cán bộ Đoàn của xã Cư Êbuar, Ma Nal đã bắt đầu công việc “sưu tầm cổ vật”. Hễ nghe ở buôn xa, buôn gần nào đó có người không muốn giữ lại chiêng, ché, không muốn dùng cái ghế Kpan, hoặc bán đi cái bát, cái chén cổ là Ma Nal tìm đến mua bằng được. Thậm chí có những bộ chiêng cổ đã bị chủ cũ bán cho đồng nát, Ma Nal biết được là tìm cách mua lại. Những chiếc ghế Kpal, ghế chủ nhà, ché cũ bị vứt bỏ ngoài nương, ngoài rẫy Ma Nal nhặt về nâng niu trong bộ sưu tập. Người trong buôn làng nói: “thằng Ma Nal nó bị hồn chiêng, hồn ché mê hoặc rồi. Trong nhà trên, nhà dưới của nó giờ ở đâu cũng thấy chiêng, thấy ché, thấy nhạc cụ và bát chén cũ. Ghế Kpan, nhiều quá nhà nó chứa không hết nó phải mang gửi ngoài Nhà văn hoá cộng đồng của buôn. Vậy mà nó vẫn chưa thôi tìm kiếm.”.

Ma Nal luôn suy nghĩ: “mình không khuyến khích chủ cũ bán đi bộ chiêng, cái ché của ông bà họ để lại. Nhưng khi biết họ không muốn giữ lại thì mình mới tìm cách mua về. Mình nghĩ rằng mình mua là để giữ lại cho đời con cháu sau này, giữ lại cho đồng bào các dân tộc thiểu số Tây Nguyên. Những năm trước đây, nạn chảy máu cồng chiêng, nạn vứt bỏ ché đã diễn ra khá phổ biến ở buôn làng Tây Nguyên. Nếu không tìm cách bảo tồn, thì chẳng bao xa nữa Tây Nguyên sẽ vắng nhịp chiêng, không còn những nhạc cụ truyền thống và sẽ nhạt men rượu cần. Khi ấy, con cháu mình không biết cái ché Túk, ché Tang; không diễn tấu được các nhạc cụ dân tộc như Tù và, đing Năm, đing Buốt, đing Pah, T’rưng; không hiểu hình hài, âm điệu của cái cái chiêng Bor, chiêng Arap và cái trống H’gơr nó thế nào…”.

Do lòng đàm mê, mà nhiều đợt Ma Nal tự lái chiếc xe cày đi cả trăm cây số, tới tận các buôn vùng sâu của huyện Cư Mgar, M’đrắk…để tìm mua về những ghế Kpan, ghế Jhơng làm bằng cây gỗ quý dài gần chục mét. Để có nơi trưng bày cổ vật sưu tầm được, cuối năm 2009, vợ chồng Ma Nal đã đầu tư hơn 300 triệu dựng một ngôi nhà sàn truyền thống. Tâm sự với chúng tôi, Ma Nal cho biết: “Ngôi nhà này, mình ví như bảo tàng văn hoá thu nhỏ và hiện nay, mình tiếp tục đầu tư dựng thêm một căn nhà sàn nữa mới chứa hết thứ mình sưu tầm được. Mình mong sẽ xây dựng hoàn chỉnh khu lưu giữ đầy đủ những vật dụng về văn hoá, để đón tiếp du khách tới thăm quan, tìm hiểu về văn hoá truyền thống của đồng bào thiểu số Tây Nguyên. Hiện mình đã thành lập được đội chiêng, có thể tổ chức những lễ hội truyền thống như lễ đâm trâu, lễ cúng bến nước, lễ mừng lúa mới; diễn tấu cồng chiêng, hát dân ca dân vũ, đồng thời còn phục vụ những món ăn, đồ uống đặc sản như cơm lam, gà nướng, rượu cần.”.

Ma Nal diễn tấu dàn chiêng Aráp

Qua lời giới thiệu của Ma Nal, chúng tôi được biết, hiện trong ngôi nhà sàn-bảo tàng văn hoá tư nhân của anh, đang có tới 30 ché Túk, ché Tang, 18 bộ chiêng cổ (tổng cộng hơn 300 cái chiêng) của các dân tộc Gia Rai, Ê Đê, M’nông, hàng chục ghế Kpan, ghế chủ nhà và hàng trăm cổ vật là những vật dụng sinh hoạt và đồ trang sức như bát, chén, vòng đeo tay. Trong đó có những ché quý mà chủ cũ phải đổi bằng một con voi, hoặc bằng một đàn trâu hàng chục con; có những vật dụng sinh hoạt vốn trước đây của gia đình tộc trưởng, tù trưởng; có bộ đồ nghề săn bắt và thuần dưỡng voi rừng của già làng Bản Đôn; có những chếc ghế Kpan, ghế chủ nhà được làm bằng những cây gỗ quý to mà bây giờ trong rừng không còn nữa.

Bên cạnh việc sưu tầm cổ vật, với kiến thức về âm nhạc truyền thống của các dân tộc thiểu số Tây Nguyên, Ma Nal còn chế tác, truyền dạy cho lớp trẻ sử dụng được nhiều nhạc khí, nhạc cụ như: chiêng Kram, T’rưng, đing Pah, đinh Buốt, đing Tak Tar, đing Năm, Tù Và. Ma Nal đã tham gia dạy diễn tấu cồng chiêng, hát dân ca, múa dân gian, sử dụng nhạc cụ dân tộc cho hàng chục lớp năng khiếu ở Nhà văn hoá Thanh thiếu nhi Đắc Lắc, đi đến nhiều buôn làng trong tỉnh Đắc Lắc dạy lớp trẻ diễn tấu cồng chiêng.

Lòng đam mê văn hoá truyền thống từ Ma Nal đã được truyền lại cho cả 3 cậu con trai, để rồi cậu con cả Y Nal Êban, cậu thứ hai Y Na Êban cùng theo học và đã tốt nghiệp Trường Cao đẳng Văn hoá nghệ thuật Quân đội. Cậu út Y Thu Êban đang học lớp 5 nhưng đã biết diễn tấu 6 bài chiêng, biết sử dụng thành thạo 8 loại nhạc cụ dân tộc, hát được nhiều bài dân ca và trở thành nghệ nhân trẻ xuất sắc trong những đợt liên hoan văn hoá cồng chiêng của tỉnh Đắc Lắc.

Dành tâm huyết cho công việc sưu tầm cổ vật, và tích cực tham gia truyền dạy những kiến thức về văn hoá cho thế hệ trẻ, Ma Nal đã góp phần vào việc gìn giữ, phát huy những sinh hoạt văn hoá  cái tốt đẹp của đồng bào các dân tộc thiểu số Tây Nguyên.

Bài và ảnh: Kiều Bình Định