Trong sự nghiệp giáo dục, người thầy có vai trò đặc biệt quan trọng, quyết định đến chất lượng đào tạo. Ngay cả khi công nghệ thông tin phát triển, các thiết bị tiên tiến nhất vẫn không thể thay thế người thầy bằng xương, bằng thịt. Ở Việt Nam, người thầy đã được cả xã hội tôn vinh.

Thế nhưng, trong nền kinh tế thị trường hiện nay, xung quanh người thầy đang tồn tại khá nhiều nghịch lý...

Đội ngũ giáo viên: Nơi thừa, nơi thiếu

Đúng dịp khai giảng năm học mới năm nay, chúng tôi có mặt tại huyện Tây Trà, huyện khó khăn nhất của tỉnh Quảng Ngãi và cũng là một trong những huyện khó khăn nhất của cả nước. Các đồng chí lãnh đạo huyện cho biết: Tây Trà thiếu rất nhiều thứ, trong đó có việc thiếu nghiêm trọng đội ngũ giáo viên. Đồng chí Hiệu trưởng trường tiểu học Trà Nham kể rằng, trường có 7 lớp “nhô” từ khối 6 đến khối 9, nhưng chỉ riêng môn Toán và Tiếng Việt của cấp trung học cơ sở, mỗi môn mới có duy nhất một giáo viên, các môn còn lại phải “kiêm nhiệm”. Nếu giáo viên ốm thì đành phải “điều” giáo viên khác dạy thay. Có những hôm thiếu giáo viên quá, hiệu trưởng cũng phải đứng lớp.

Những bông hoa tươi đẹp nhất, xin được tặng các thầy, các cô. Ảnh: Vũ Quang Thái

Ngay trong từng địa phương, tình trạng thừa thiếu giáo viên ở từng bộ môn vẫn xảy ra. Đồng chí Trịnh Hữu Thành, Trưởng phòng Giáo dục và đào tạo huyện Tân Kỳ (Nghệ An) cho biết: Năm học 2008-2009 này, giáo viên tiểu học của huyện thừa 135 người do mấy năm nay liên tục giảm lớp; giáo viên trung học cơ sở thừa ở một số bộ môn như Văn, Lịch sử, Toán, nhưng lại thiếu giáo viên Sinh vật, Hóa học, thiếu cán bộ phụ trách thiết bị dạy học… Tại Hà Nội, theo số liệu của Sở Giáo dục và Đào tạo thì thành phố đang thiếu hơn 4.000 giáo viên mầm non công lập. Trong khi đó nhiều trường tiểu học, trung học cơ sở lại đang trong tình trạng thừa giáo viên.

Khoảng cách giàu – nghèo ngày càng xa

Không biển quảng cáo, không bảng chỉ dẫn, nhưng “Lò luyện thi đại học” tại đường Chùa Bộc (Hà Nội) đã nổi tiếng với học sinh Thủ đô. Tại đây, vào ngày thứ bảy, chủ nhật và các buổi tối đều có các lớp luyện thi, mỗi lớp khoảng từ 150 đến 200 học sinh. Học sinh học theo buổi có học phí là 20.000 đồng/buổi; nếu đóng theo tháng thì học phí là 18.000 đồng/buổi. Như vậy mỗi lớp học trong một buổi (khoảng 100 phút) sẽ thu được hơn 3 triệu đồng. Trừ tất cả các khoản điện, nước, thuê phòng học, bảo vệ, một giảng viên ở đây cũng thu được khoảng 2 triệu đồng cho hơn 1,5 giờ lên lớp. Mỗi “cua” dạy này bằng tiền lương cả tháng của một giáo viên tiểu học ở trường công lập.

Trong khi đó, ở huyện miền núi Tây Trà (Quảng Ngãi) mà chúng tôi vừa tới thăm, có những cô giáo với ước muốn nhỏ nhoi là được ở trong căn phòng cấp 4 không dột nát mà không có được. Chỗ ở của 15 giáo viên độc thân trường THPT duy nhất của huyện Tây Trà là một phòng được chia làm 3 ngăn: Một ngăn cho giáo viên nữ ở, một ngăn cho giáo viên nam ở và ngăn còn lại để làm việc. Ở Tây Trà không có khái niệm giáo viên dạy thêm để nhận tiền bồi dưỡng vì vận động học sinh đến được trường là quý rồi. Năm học vừa qua, khi thi tốt nghiệp phổ thông lần đầu, cả huyện chỉ có hai học sinh đỗ. Một cô giáo ở dưới xuôi lên Tây Trà, đã gần 40 tuổi rồi mà vẫn là “lính phòng không” buồn rầu nói với tôi: “Cơ hội lập gia đình với em gần như không còn. Thú thật với anh, có những lúc em muốn xin một đứa con, nhưng ở đây khó quá”.

Chênh lệch về thu nhập của nhà giáo không chỉ có giữa các vùng miền, mà ngay trong một trường cũng có khoảng cách khá xa. Các thầy cô dạy các môn không thi tốt nghiệp, không thi đại học như giáo dục công dân, thể dục, mỹ thuật… thì có bao giờ được “dạy thêm”, học sinh và phụ huynh cũng “đối xử” với các thầy cô này khác với các môn thi đại học.

Những tín hiệu vui

Vào đúng dịp kỷ niệm ngày Nhà giáo Việt Nam năm nay, Chính phủ đã thông qua Đề án về cơ chế chính sách và giải pháp hỗ trợ xóa đói giảm nghèo đối với 61 huyện nghèo nhất nước, trong đó việc thay đổi chính sách đối với công tác giáo dục, đào tạo ở vùng khó khăn như tăng cường biên chế giáo viên cho các huyện nghèo, xây dựng nhà ở cho giáo viên tại các vùng khó khăn và có chính sách đãi ngộ đặc biệt đối với giáo viên ở các vùng này. Khi Đề án được thực hiện thì vấn đề nan giải là thiếu giáo viên và mức sống của giáo viên thấp ở các vùng này sẽ từng bước được giải quyết.

Tại kỳ họp Quốc hội vừa qua, khi thảo luận về tình hình kinh tế xã hội, ý kiến của Thiếu tướng Võ Trọng Việt, Chính ủy Bộ đội Biên phòng đã được nhiều đại biểu Quốc hội quan tâm và cho rằng đây là giải pháp rất đúng đắn để giải quyết những nghịch lý xung quanh ngành giáo dục. Thiếu tướng Võ Trọng Việt đề nghị: Để giải quyết tình trạng thiếu giáo viên ở vùng biên giới, hải đảo, có thể huy động số sinh viên đã tốt nghiệp các trường sư phạm đi làm nghĩa vụ quân sự nhưng nhận nhiệm vụ dạy học.

Đồng chí Chính ủy Bộ đội Biên phòng cũng cho biết, “mô hình chồng bộ đội, vợ giáo viên” đã thực hiện khá thành công ở các đồn Biên phòng, có những đồn Si Ma Cai (Lào Cai) đã có hơn 20 cô giáo từ miền xuôi lên dạy học gửi gắm cuộc đời mình cho những người cán bộ, chiến sĩ biên phòng ở đây. Sắp tới, phong trào kết nghĩa giữa các đồn Biên phòng và các trường học sẽ được mở rộng, tạo điều kiện để nhân rộng “mô hình chồng bộ đội, vợ giáo viên”.

Một số nghịch lý khác xung quanh nhà giáo cũng đang được Đảng và Nhà nước ta quan tâm và sẽ có giải pháp khắc phục trong thời gian tới.

ĐỖ PHÚ THỌ