Bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) được triển khai từ 1-1-2009. Đây là chính sách mới có tác động trực tiếp đến người lao động (NLĐ), người sử dụng lao động và vấn đề an sinh xã hội nhằm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của NLĐ khi họ bị thất nghiệp và hỗ trợ học nghề, hỗ trợ tìm việc làm, bảo hiểm y  tế đối với NLĐ tham gia BHTN khi bị mất việc làm. Tuy nhiên, sau hơn một năm thực hiện, BHTN chưa thực sự đi vào cuộc sống và bộc lộ nhiều bất cập...

THEO Cục Việc làm, Bộ LĐ-TB-XH, hiện nay cả nước đã có 3.515 NLĐ đăng kí thất nghiệp tại các địa phương, trong đó có 592 người đã hoàn thiện hồ sơ đề nghị hưởng BHTN và 298 người được Trung tâm xác định đủ điều kiện hưởng.

Việc triển khai thực hiện tiếp nhận đăng kí thất nghiệp và làm thủ tục hưởng BHTN đã được các Sở LĐ-TB-XH triển khai nhưng tiến độ vẫn rất chậm, nhiều vướng mắc trong thủ tục nảy sinh, đặc biệt là việc thiếu sổ BHXH do doanh nghiệp chưa trả cho NLĐ, khiến nhiều người thất nghiệp có nguy cơ không đủ điều kiện hưởng BHTN. 

Ví dụ, ở Hà Nội, tính đến ngày 14-1, tại Phòng BHTN mới chỉ có 62 người đến làm thủ tục đăng kí hưởng BHTN. Trong đó, duy nhất một trường hợp đủ hồ sơ nhận trợ cấp thất nghiệp. Hầu hết các trường hợp đều thiếu sổ BHXH do công ty mà trước đây NLĐ làm việc chưa trả. Nhiều lao động phản ánh, kể từ khi mất việc làm phải một tháng sau họ mới có thể nhận được sổ BHXH từ phía doanh nghiệp. Đây quả là khó khăn đối với NLĐ, bởi lẽ theo đúng luật định thì NLĐ bị thất nghiệp phải nộp đủ hồ sơ hưởng BHTN trong thời gian 15 ngày kể từ ngày đăng kí thất nghiệp. Như vậy, theo đúng quy định, nếu sau 15 ngày, NLĐ không hoàn thiện đủ hồ sơ thì sẽ không đủ điều kiện để hưởng trợ cấp thất nghiệp. Hậu quả là NLĐ sẽ phải chịu thiệt thòi lớn khi đã đóng BHTN suốt 12 tháng, chưa có việc làm, mà lại không được hưởng chế độ BHTN như trợ cấp hằng tháng, học nghề, giới thiệu việc làm…

Về vấn đề này, ông Lê Quang Trung, Phó Cục trưởng Cục Việc làm cho biết: “Ngay sau khi thất nghiệp, NLĐ đến các điểm đăng kí, kê khai tình trạng việc làm của mình vào một mẫu giấy đã được in sẵn, kèm theo số chứng minh thư nhân dân. Sau đó, trong vòng 7 ngày họ hoàn thành hồ sơ đề nghị hưởng BHTN bao gồm đơn đề nghị hưởng, quyết định cho nghỉ việc của doanh nghiệp, bản phô-tô-cóp-pi hợp đồng lao động và sổ BHXH. Và trong vòng 15 ngày nhận hồ sơ, họ sẽ được đồng ý cấp trợ cấp thất nghiệp và bắt đầu hưởng trợ cấp từ ngày thứ 16 trở đi”. 

Ngoài sổ BHXH, NLĐ còn có nguy cơ bị cắt trợ cấp thất nghiệp sau khi từ chối việc làm do Trung tâm Giới thiệu việc làm do Sở LĐ-TB-XH giới thiệu mà không có lí do chính đáng. Theo quy định, NLĐ được gọi là từ chối việc làm không có lí do chính đáng trong ba trường hợp: Không chịu làm công việc theo ngành nghề họ đã được đào tạo, không chịu làm công việc mà họ đã làm trước khi thất nghiệp và lao động phổ thông nhưng lại từ chối những công việc dành cho lao động phổ thông. Như vậy, nếu không có quy định hoặc hình thức áp đặt cho hình thức giới thiệu việc làm, thì phần lớn sự thiệt thòi và bất lợi sẽ thuộc về NLĐ. Dù cho công việc không ưng ý và đang thất nghiệp thì họ cũng vẫn không được hưởng BHTN.

Nếu chỉ căn cứ vào ba lí do trên để xác định NLĐ không được hưởng BHTN thì chưa thỏa đáng. Cụ thể là, một NLĐ có hộ khẩu ở Hà Nội được Trung tâm giới thiệu việc làm giới thiệu đến một đơn vị ở thị xã Sơn Tây với mức lương khoảng 1 triệu đồng/tháng. Với mức lương đó, chắc rằng NLĐ không thể chấp nhận được, vậy là đương nhiên họ không được hưởng BHTN vì vi phạm vào một trong ba lí do trên. Một vấn đề nữa là tình trạng "trốn" đóng BHXH, BHTN đang diễn ra ở hầu hết các doanh nghiệp. Theo quy định, những lao động được ký hợp đồng từ 12 tháng trở lên thuộc diện bắt buộc phải đóng BHTN kể từ ngày 1-1-2010, trong đó NLĐ phải đóng 1% tiền lương và chủ sử dụng đóng 1%. Tuy nhiên, để lách luật nhằm trốn đóng khoản này, nhiều chủ doanh nghiệp chỉ kí hợp đồng thời vụ với NLĐ.

Ông Bùi Đình Khương, Phó Tổng giám đốc Bảo hiểm xã hội Việt Nam cho biết, tới thời điểm này có nhiều doanh nghiệp chưa đóng BHTN cho NLĐ trong khi thời gian chậm đóng chỉ được phép đến tháng 7-2009. Ông Khương cho biết thêm, tại Điều 27, Luật Lao động quy định không được kí quá 2 lần hợp đồng xác định thời hạn nhưng Điều 33 lại cho phép trong quá trình thực hiện hợp đồng các bên có quyền thay đổi nội dung hợp đồng lao động (bao gồm cả thay đổi thời hạn hợp đồng). Đây chính là "kẽ hở" mà nhiều doanh nghiệp đã vận dụng quy định này để gia hạn hợp đồng, tránh kí kết hợp đồng lao động không xác định thời hạn với NLĐ, mục đích tránh nộp BHXH, BHTN. Phần lớn lao động phổ thông đã bị các doanh nghiệp áp dụng biện pháp kí hợp đồng ngắn hạn, hợp đồng gia hạn, sau đó mới kí hợp đồng xác định thời hạn.

Khách quan đánh giá, đến thời điểm hiện tại, BHTN vẫn chưa thực sự đi vào đời sống và NLĐ vẫn còn “rối bời” trong mớ bòng bong các quy định. Rõ ràng, đăng kí hưởng chế độ BHTN cũng không phải là điều dễ dàng.

THU HƯƠNG