Nằm giữa trung tâm thị trấn Cửa Ông, bên bờ vịnh Bái Tử Long, cạnh Quốc lộ 18, nối từ địa đầu Móng Cái về Hòn Gai, có một trụ sở cơ quan, suốt ngày xe cộ, khách khứa ra vào tấp nập. Người ta để ý có rất nhiều vị khách, hoặc cán bộ mang trên người những bộ quân phục, với đầy đủ quân hàm, phù hiệu nghiêm trang. Đó là Xí nghiệp khai thác than Quảng Lợi-một doanh nghiệp nhà nước thuộc Công ty Đông Bắc, Bộ Quốc phòng.

Còn nhớ, sau ngày giải phóng miền Nam, khi cả nước vang lên bài ca Đất nước trọn niềm vui, thì ở Quân khu 3 cũng vang lên khúc hát Làm giàu đánh thắng.

Tháng 6 năm 1986 Tư lệnh Quân khu 3 đã quyết định một nhóm sĩ quan lên đường nghiên cứu khảo sát vỉa than số 9. Sau khi kết thúc Công trường 173, nhiệm vụ chi viện công trình biên giới, thì những nhát cuốc đầu tiên bổ xuống núi đồi Quảng Lợi, mở đầu cho sự nghiệp làm than sau này. Trải muôn nỗi gian nan, nắng mưa dựng trại, dọn mặt bằng, làm đường, bóc đất đá, xít, khai thác thử đầy lo âu… ngày 5-12-1986 mẻ than đầu tiên xuất xưởng và trở thành ngày truyền thống của Xí nghiệp khai thác than Quảng Lợi.

Vào thời điểm ấy, Quân khu 3 trở thành đơn vị LLVT đầu tiên tổ chức làm than trong phạm vi cả nước. Nhiệm vụ nặng nề mà gia tài chỉ có cây súng, chiếc ba lô và trái tim người chiến sĩ. Họ đạp bằng khó khăn, vượt lên bằng sự thông minh, sáng tạo, lập nên những kỳ tích: Từ không thành có, từ quy mô nhỏ đến lớn, từ chỗ tên tuổi mờ nhạt, thành một thương hiệu chiếm được niềm tin của xã hội, cộng đồng.

Mùa hè năm nay chúng tôi về thăm Xí nghiệp than Quảng Lợi, được chứng kiến những hình ảnh thật cảm động của những người lính thợ làm than. Khai trường Bắc Quảng Lợi là một vùng đồi núi trập trùng, mịt mù bụi, khói, than, sặc sụa mùi xăng dầu, với những âm thanh hỗn tạp của các loại máy xúc, xe vận tải gầm réo khi leo dốc, sau một trận nổ mìn theo kế hoạch.

Đường vào khai trường chằng chịt, giống như một cuộn chỉ bị gió đánh tung lên rối quấn vào từng mép núi. Moong than sâu thẳm mặc dù có đánh bậc, người đứng ở dưới nhìn lên thấy bầu trời xanh không gợn mây, chỉ có những chiếc xe đổ đất đá, xít, nghe rầm rầm. Hai mươi năm trước đây còn là chủ quyền của công trường 912, người lính chỉ như người làm thuê, cuối tháng được trả 30% tiền than bán được. Vậy mà bây giờ Bắc Quảng Lợi có sản lượng chiếm 66% tổng sản lượng than toàn xí nghiệp, với con số 200.000 tấn/năm. Thiếu tá Phạm Văn Năm, chỉ huy trưởng cùng các đồng chí phó chỉ huy đã lãnh đạo 200 lao động, ngày đêm bám máy bám mỏ, làm việc trong điều kiện khắc nghiệt, bóc đi 8 phần đất đá, nghĩa là phải cõng đổ đi 1,6 triệu tấn để thu về hai trăm nghìn tấn than.

Công trường Nam Quảng Lợi trữ lượng than không lớn, lại nằm rải rác trên các sườn đồi. Đây là nơi "Lửa thử vàng" đối với thiếu tá Đinh Văn Hùng và 50 cán bộ, chiến sĩ. Con số 9 vạn tấn/năm đủ để ta khâm phục, còn đáng trân trọng hơn khi nghe kể rằng, họ bỏ nửa tỷ đồng để trồng xây xanh, giữ môi trường, rồi xây đập tràn giữ nước bảo vệ cư dân quanh khu khai thác.

Sinh sau đẻ muộn, Lò than núi Nhện vốn là cơ sở của mỏ Đèo Nai, mới được nhập về Xí nghiệp từ năm 1997. Nơi đây hội đủ các mối hiểm nguy, độc hại, và nặng nhọc tiêu biểu của nghề than, và có thể coi là nơi có tỷ lệ rủi ro cao. Vậy mà nhờ những phương pháp lò chợ dài, khai thác bằng cơ giới; chống lò bằng vì sắt và thủy lực đơn có hệ số an toàn cao, nên chỉ huy trưởng Mai Hồng Hải đã cùng 150 cán bộ, công nhân lao động an toàn, lập nên con số 3,5 vạn tấn/năm, còn được mệnh danh là nơi đào tạo nguồn công nhân kỹ thuật cho các công trường lộ thiên toàn Xí nghiệp.

Thu hút, sử dụng người tài, giỏi nghề trong và ngoài quân đội là một mạnh dạn, sáng tạo của Xí nghiệp Quảng Lợi. Điều đó tạo thành sức mạnh tổng hợp, góp phần hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ năm sau cao hơn năm trước. Xin trích vài con số thống kê sau đây: Năm 1986 sản xuất được 300 tấn; Năm 1987: 3.000 tấn; Năm 2005: 300.000 tấn; Năm 2006 họ quyết tâm phấn đấu sản xuất 400.000 tấn than.

Mảnh đất xé da cắt thịt vào mùa đông, phồng chân bỏng mắt về mùa hạ lại có duyên tạo nên phẩm giá con người. 20 năm, ở đây đã có 16 người trưởng thành, là giám đốc, phó giám đốc và tương đương. Có người bảo Xí nghiệp Quảng Lợi là cái nôi đào tạo Giám đốc! Trong số ấy, thượng tá Phạm Văn Hưởng được anh em trong xí nghiệp gọi bằng anh cả.

Khởi nghiệp có 15 chiến sĩ, khai thác nhỏ lẻ, thu nhặt 3.000 tấn than năm 1987, bây giờ Xí nghiệp có 400 con người, sản xuất 3 triệu tấn than năm 2005, gấp 100 lần số lượng ban đầu. Sự lớn mạnh không chỉ về quy mô còn ở tầm quản lý cao hơn, tầm nhìn xa hơn, ở cái vùng đất củi quế gạo châu, đắt đỏ này người công nhân thu nhập 3,7 triệu đồng/tháng chưa phải là nhiều, nhưng đã lo toan cuộc sống bình dị.

Thượng tá Nguyễn Ngọc Anh Bí thư Đảng ủy Xí nghiệp là người trầm tính, mà sâu sắc. Tuy mới được cấp trên điều về Quảng Lợi ba năm nay, nhưng anh đã nhanh chóng nắm bắt tư tưởng, tình hình lao động sản xuất của cán bộ đảng viên trong toàn xí nghiệp, để đề ra phương án, nhiệm vụ cho phù hợp, động viên các đảng viên hoàn thành kế hoạch sản xuất. Anh tự học rồi thi lấy bằng lái xe, để chủ động trong công tác. Chẳng thấy anh ở văn phòng mấy lúc. Sáng thấy anh ở Bắc Quảng Lợi, chiều đã thấy anh ở hầm lò núi Nhện, mặt mũi bê bết bụi than. Bởi anh còn là phó giám đốc Xí nghiệp. Nhiều năm Đảng bộ Xí nghiệp Quảng Lợi đạt danh hiệu Trong sạch vững mạnh, kết nạp nhiều đảng viên, là có một phần công lao của người bí thư đầy tâm huyết. Thượng tá Nguyễn Ngọc Anh tâm sự rằng: thời kinh tế thị trường, công tác chính trị tư tưởng càng cần thiết. Đồng tiền là kết quả sức lao động của mình thật đáng trân trọng. Nhưng đồng tiền có sức cám dỗ con người, nếu anh không làm chủ được mình. Người chiến sĩ Xí nghiệp Quảng Lợi cần phải nâng niu danh dự anh Bộ đội Cụ Hồ, sống gần than, với than nhưng sau bụi than đen là tâm hồn sáng trong của người chiến sĩ.

Dường như hội đủ yếu tố thiên thời, địa lợi nhân hòa, vào đúng tuổi hai mươi, Xí nghiệp than Quảng Lợi dạt dào niềm vui mới: Họ trở thành chủ nhân của mỏ than Hồ Thiên với trữ lượng 21 triệu tấn, đủ khai thác khoảng thời gian nửa thế kỷ tới.

KHÚC HÀ LINH