QĐND - Mới đây, Trung tâm Nghiên cứu Giới, Gia đình và Môi trường trong phát triển (CGFED) tiến hành khảo sát đời sống người lao động vùng khai khoáng của hai tỉnh Yên Bái và Hà Tĩnh. Kết quả cho thấy, phần lớn người lao động nơi đây đang bị thất nghiệp trên chính mảnh đất của mình.

“Lợi bất cập hại” từ ngành khai khoáng

Không thể phủ nhận việc các doanh nghiệp khai thác đá đã có những đóng góp nhất định cho sự phát triển kinh tế - xã hội và giải quyết công ăn việc làm cho người lao động ở địa phương, nhất là ở các vùng nông thôn vào thời điểm nông nhàn. Tuy nhiên, có một thực tế ở nhiều địa phương, nghề khai thác đá đem lại nhiều rủi ro hơn là hiệu quả về kinh tế.  Ví dụ, tại hai huyện Trấn Yên, Yên Bình (tỉnh Yên Bái) và thị xã Hồng Lĩnh (tỉnh Hà Tĩnh) đa số cuộc sống người dân vùng này phụ thuộc vào nghề khai thác đá. Tuy nhiên, những công ty lớn khai thác đá, quặng trên các địa bàn lại hầu như không tuyển các lao động địa phương vì trình độ không đáp ứng yêu cầu của công ty đưa ra.  Một số rất ít thanh niên khỏe mạnh được tuyển vào lái máy xúc, máy ủi và làm công tác hậu cần. Đáng chú ý, sự so sánh về bức tranh trước và sau hoạt động khai khoáng cho thấy, đa số người dân bản địa không những không được hưởng lợi mà còn phải chịu hậu quả từ hoạt động khai khoáng cũng như mất đi sinh kế bền vững vì rất nhiều đất đai của họ bị thu hồi phục vụ cho mục đích khai khoáng. Đặc biệt với những lao động quá tuổi gặp rất nhiều khó khăn trong việc di cư tìm việc nơi khác hoặc chuyển đổi sinh kế mới.

Nữ công nhân làm việc tại công trường khai thác đá huyện Yên Bình, tỉnh Yên Bái.

Thạc sĩ Phạm Kim Ngọc, thành viên của nhóm nghiên cứu cho biết, ở các địa phương này, người lao động trẻ tuổi thường di cư ra đô thị làm việc, tuy nhiên phần lớn trong số này đều là lao động phổ thông nên thu nhập thấp, bấp bênh, không ổn định. Còn những người ở lại quê nhà, xét ở góc độ việc làm bền vững thì nghề khai khoáng đang dần kéo họ ra khỏi lĩnh vực lao động nông nghiệp. Hệ lụy là xuất hiện nhiều nhóm nghèo mới do thách thức từ ngành khai thác đem lại.

Không chỉ đối mặt với khó khăn về kinh tế, sức ép công việc… lao động ngành khai khoáng còn phải đối mặt với nhiều loại bệnh do ô nhiễm môi trường, ô nhiễm tiếng ồn… Trong đó, số người bị bệnh như: Bệnh bụi phổi silic, bụi phổi than, bệnh nấm da, nấm kẽ… chiếm hơn 70% trên 25 loại bệnh nghề nghiệp của Việt Nam.

Lao động nữ thiệt thòi trăm đường 

Kết quả nghiên cứu tại thị xã Hồng Lĩnh cũng chỉ ra một thực tế, thu nhập chính của nhiều hộ gia đình trước khi có nghề khai khoáng chủ yếu là sản xuất nông nghiệp nhưng từ khi chuyển sang khai thác đá kinh tế của người lao động phụ thuộc chủ yếu vào ngành này. Sự phụ thuộc này đã tạo ra sự phân công lao động theo giới khá rõ. Trong đó, nam giới thường đảm nhiệm những công việc được cho là có yêu cầu về kỹ thuật cao và được hưởng mức thu nhập cao. Còn phụ nữ thường đảm nhiệm những công việc khá vất vả và nguy hiểm như tận thu than đá sau nổ mìn nhưng lại hưởng mức thu nhập thấp. Chị Nguyễn Kim Chung làm nghề khai thác đá tại thị xã Hồng Lĩnh tâm sự: “Dù biết là lương thấp nhưng chị em chúng tôi cũng chỉ biết bảo nhau làm ăn thôi. Mặc dù cùng làm ở công trường nhưng khi về nhà thì đàn ông được nghỉ ngơi trong khi phụ nữ đầu tắt mặt tối với đủ thứ việc gia đình. Lý do vì tiền đem về của đàn ông nhiều hơn phụ nữ…”.

 Theo quy định của Luật Khoáng sản, những công ty, doanh nghiệp khai khoáng phải có trách nhiệm tuyển lao động tại địa bàn. Quy định là vậy, nhưng phần lớn doanh nghiệp chỉ tuyển lao động nam, rất ít tuyển lao động nữ. “Mất đất, không được tuyển dụng, lao động nữ trở thành người phụ thuộc, từ đây nhiều phụ nữ đã trở thành nạn nhân của nạn bạo hành gia đình” - đại diện Hội Phụ nữ tỉnh Yên Bái phản ánh. Từ thực tế trên, nhóm nghiên cứu cho rằng, để giảm những hậu quả không mong đợi tới cộng đồng bị tác động bởi hoạt động khai khoáng, cần phải có những lưu ý nghiêm túc từ góc độ bình đẳng giới trong việc thực hiện và giám sát thực hiện chính sách liên quan tới khai khoáng.

Bài và ảnh: LAN HƯƠNG