Dạy nghề điện tử, điện lạnh. Ảnh: Internet

Chúng tôi thực sự ấn tượng khi được nghe bà Nguyễn Thị Hằng - Chủ tịch Hội Dạy nghề Việt Nam nói về lực lượng lao động trẻ Việt Nam: “Chưa bàn đến chuyện lành nghề hay chuyên nghiệp, nhưng lao động trẻ Việt Nam dù ở bất kỳ môi trường nào cũng phải biết ngẩng cao đầu, tự hào với truyền thống thông minh hiếu học của cha ông. Nhưng để làm được điều đó thì họ phải biết yêu nghề, phải biết tự hào về nghề nghiệp của mình và có tác phong làm việc nghiêm túc và tuân thủ quy định của đơn vị đề ra...”.

Gần đây trên thế giới, trong lĩnh vực đào tạo nói chung và lĩnh vực dạy nghề nói riêng người ta nói đến thuật ngữ “văn hóa nghề” và coi đó là một trong những yếu tố không thể thiếu để tạo nên chất lượng nguồn lao động. Tuy nhiên, ở nước ta vẫn thiếu nghiêm trọng lao động có chất lượng. Văn hóa nghề chưa được trang bị đầy đủ là một trong những yếu tố tạo nên điều này.

Bà Nguyễn Thị Hằng cho biết hiện nay, cả nước ta có hơn một nghìn cơ sở dạy nghề, bao gồm các trường cao đẳng, trung cấp và các trung tâm dạy nghề. Trung bình mỗi năm thu hút gần 1,5 triệu học viên, góp phần tạo việc làm cho hàng trăm nghìn người, đáp ứng nhu cầu lao động trong nước và xuất khẩu. Trong quá trình đổi mới và phát triển, nhìn nhận một cách khách quan, chất lượng nguồn nhân lực nước ta vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn. Tình trạng thiếu công nhân lành nghề vẫn tiếp diễn. 50% số doanh nghiệp sử dụng lao động được hỏi đều cho rằng, người lao động không thể đáp ứng được yêu cầu cả về năng lực chuyên môn lẫn đạo đức nghề. “Văn hoá nghề” phải bao hàm cả năng lực nghề và đạo đức nghề. Trong khi trên thế giới, trong lĩnh vực đào tạo nói chung và lĩnh vực dạy nghề nói riêng, người ta nói nhiều đến thuật ngữ “văn hóa nghề” và xem đó là một trong những yếu tố không thể thiếu để tạo nên chất lượng nguồn lao động, thì ở nước ta, các cơ sở dạy nghề vẫn chỉ chú trọng đến trình độ tay nghề, chuyên môn kỹ thuật.

Ông Ngô Thế Hiền, một trong những người tham gia biên soạn Đề án Văn hóa Nghề cho rằng thực trạng văn hóa nghề của chúng ta thiếu mọi phương diện, biểu hiện ở người lao động, ở hoạt động dạy nghề và cả ở nơi sử dụng lao động. Nguyên nhân cơ bản xuất phát từ nền văn hóa tiểu nông, ảnh hưởng bởi chiến tranh, ảnh hưởng tư tưởng quan liêu bao cấp. Với thực trạng đó, rõ ràng đội ngũ lao động nghề nước ta hoàn toàn chưa đáp ứng được các đòi hỏi khách quan của nền sản xuất công nghiệp hiện đại, một môi trường lao động chuyên nghiệp hội tụ các tiêu chí trật tự, nguyên tắc, chuẩn mực về mọi phương diện. Ông Dương Trung Quốc, Tổng thư ký Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam nhận định: “Một tâm lý chung diễn ra tại các khu công nghiệp, khu chế xuất hiện nay là người lao động sẵn sàng “về quê”, chối từ những yêu cầu về quản lý công nghiệp”. Hiện tượng lao động bỏ việc, không chịu ký hợp đồng lao động lâu dài, không quan tâm đến việc nộp bảo hiểm lao động vì tâm lý sẵn sàng "về quê" khá phổ biến và gây khó khăn cho doanh nghiệp. Tình trạng thiếu hiểu biết về văn hóa nghề nghiệp càng trầm trọng hơn tại các làng nghề thủ công, công nghiệp nhỏ. Hiện cả nước có 1.500 làng nghề với hơn 4,2 triệu lao động. Sản xuất với công nghệ lạc hậu, điều kiện an toàn lao động kém, nhân công không được đào tạo là nguyên nhân của tình trạng tai nạn lao động cao, tỷ lệ mắc bệnh nghề nghiệp lớn, môi trường ô nhiễm nghiêm trọng, tác hại không chỉ tới người trực tiếp sản xuất mà toàn bộ dân cư sinh sống trong khu vực.

Đi tìm một định nghĩa về văn hóa nghề là một việc không đơn giản. Bởi lẽ văn hóa là một khái niệm trìu tượng, khó cân-đong-đo-đếm. Một cách tương đối, hội thảo thống nhất đưa ra một “công thức”: văn hóa nghề = kiến thức nghề + trình độ tay nghề + đạo đức nghề + thái độ hành nghề + sự nhận biết, khả năng xây dựng và thích nghi môi trường. Hiểu một cách đơn giản là văn hóa nghề có thể biến một người thợ lành nghề thành một người chuyên nghiệp. Giải pháp nâng cao văn hóa nghề cho người lao động là cần có sự điều chỉnh kịp thời các chủ trương, chính sách đối với dạy nghề và học nghề. Đưa môn Văn hóa nghề trở thành môn học bắt buộc và là môn quyết định đầu ra đối với người học nghề. Ngoài ra, việc trang bị kiến thức văn hóa nghề phải được coi là chỉ tiêu quan trọng để đánh giá chất lượng đào tạo tại các cơ sở dạy nghề. Quan trọng hơn cả là phải đẩy mạnh việc tuyên truyền, giáo dục để người lao động hiểu: Văn hóa nghề phải xuất phát ngay từ chính ý thức của mỗi người công nhân.

THU HƯƠNG