Từ Đông Bắc đến Tây Bắc đất nước có những nhà máy quốc phòng đứng chân hàng mấy chục năm nay và đã trải qua một thời chiến tranh, một thời hòa bình. Những thế hệ người thợ mang áo lính trong các nhà máy vẫn thường được gọi là Z đó đã và đang vượt qua nhiều khó khăn, gian khổ để góp phần vào công cuộc giải phóng đất nước trước đây và sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc hiện nay.

Z13, nửa thế kỷ anh hùng

Chỉ tay vào chiếc ống khói cao ngất lỗ chỗ vết bom đạn, giám đốc Z13 Nguyễn Công Xuất nói với chúng tôi: "Đây là nhân chứng lịch sử của nhà máy chúng tôi". Từ năm 1957, khi thung lũng Hà Cù còn là một vùng đất hoang vu cây cối rậm rạp, đại tá Nguyễn Công Xuất khi đó mới chín tuổi thì nhà máy Z2 (tiền thân của Z13) đã được xây dựng. Dưới chân dốc Ba Khoanh, một công trường nhộn nhịp được mở ra với sự tham gia của hàng trăm thanh niên xung phong Tây Bắc-những người vừa đi ra từ chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ, vừa hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ làm đường lên biên giới xa xôi-và những công nhân lâm khẩn, công nhân xây dựng đường sắt trẻ tuổi. Năm mươi năm, nhà máy cùng đất nước trải qua mấy cuộc chiến tranh tàn khốc và trong hòa bình lại trăn trở, vất vả tìm lối vượt khó để trụ vững và phát triển sản xuất. Vết mảnh bom còn lưu lại trên ống khói là chứng tích chiến tranh phá hoại của không quân Mỹ; từ năm 1965 đến 1975 nhà máy đã hai lần sơ tán vận chuyển hàng chục nghìn tấn máy móc thiết bị đi xa hàng chục cây số. Trong khói lửa đạn bom, tại đây, bàn tay người lính thợ đã làm ra hàng triệu quả mìn định hướng, mìn chống tăng, mìn đè nổ, mìn bộ binh vướng nổ, đạn pháo, đạn cối, đạn phá rào… để chuyển vào chiến trường.

Vận hành máy ép khuôn tại Xí nghiệp 61-Binh chủng Hóa học (ảnh Phúc Thắng)

Thời kỳ đổi mới, đặc biệt 10 năm trở lại đây, Z13 tưng bừng khởi sắc, phát triển nhanh chóng. Nhà máy là một trong những doanh nghiệp quân đội chuyển đổi nhanh từ cơ chế tập trung bao cấp sang tự hạch toán kinh doanh theo cơ chế thị trường định hướng XHCN với hai nhiệm vụ sản xuất quốc phòng và làm kinh tế với tốc độ tăng trưởng luôn đạt từ 10-20%. Từ 1996 đến 2006, nhà máy đã thực hiện xuất sắc 15 đề tài cấp Tổng cục, 5 đề tài cấp cơ sở, đưa vào sản xuất, sửa chữa 15 loại đạn trang bị cho quân đội. Ngoài ra, không ít mặt hàng kinh tế mang thương hiệu Z13 đã chiếm lĩnh thị trường trong nước như hệ thống tháp Tuye-một thiết bị được ví là trái tim công nghệ nhà máy đường, mũi khoan xoay cầu phi 246 mà năng suất cắt gọt cao hơn 1,3 lần mũi khoan Trung Quốc ở một số độ rắn của đất đá, thuốc nổ nhũ tương sạch không bụi, không độc hại, thuốc nổ P113 mật độ cao uy lực mạnh sử dụng trong các hầm lo không có khí cháy bụi nổ, trong các lỗ khoan có nước.

Nơi rừng xanh núi đỏ, Z83 đoàn kết vượt khó

Giám đốc Trần Quang Nhật và chính ủy Phạm Minh Đức không hề giấu giếm với chúng tôi về tình hình sản xuất và đời sống của nhà máy hiện nay. Z83 cách Hà Nội khoảng 200 cây số, ở vùng sâu vùng xa. Đây là vùng đất có nền kinh tế chưa phát triển, dân trí không cao, nhiều đồng bào dân tộc thiểu số. Riêng trong nhà máy đã có tới sáu dân tộc là Kinh, Mường, Hoa, Tày, Cao Lan, Tu Dí. Là một nhà máy thuần cơ khí nhưng phải ở xa các trung tâm kinh tế-xã hội lớn nên việc vận chuyển vật tư tiêu thụ hàng hóa, ma-két-tinh vô cùng gian nan. Trong khi đó hàng quốc phòng hiện nay chỉ chiếm 10%. Bốn thế hệ công nhân đã và đang làm việc ở đây với 400 gia đình chừng 3.000 nhân khẩu. Gánh nặng công tác xã hội đặt lên vai Z83 không nhỏ. Sinh-lão-bệnh-tử, "trăm sự nhờ các chú". Anh Nhật kể: "Nhà máy chúng tôi hiện nay có 80 cụ trên bảy mươi tuổi; có lúc 4, 5 cụ về hưu bị mất. Vì thế trong kho nhà máy luôn luôn có 4 cỗ quan tài phòng bị". Tuy khó khăn thế nhưng Z83 vẫn đoàn kết thực hiện nhiệm vụ sản xuất kinh doanh, xây dựng đơn vị vững mạnh. Tuy nhiên, mức thu nhập bình quân của cán bộ, công nhân hiện nay mới đạt 1,3 triệu đồng/tháng (mặt bằng của Tổng cục Công nghiệp quốc phòng là 2,3 triệu đồng). Giám đốc Nhật tâm sự: "Có lẽ, phải 5 năm nữa chúng tôi mới vượt qua cơn bĩ cực để ổn định và phát triển. Ngoài nhiệm vụ quốc phòng chúng tôi sẽ chủ động tích cực tìm đối tác sản xuất hàng xuất khẩu như phụ tùng dầu khí, bàn ghế gia công, đèn thắp sáng, súng bắn khí nén, máy thử áp suất đạn pháo… Khẩu hiệu hành động của Z83 bây là giờ là đoàn kết vượt khó, ổn định, phát triển".

Giám đốc "đại gia" Z21 với ý tưởng "Văn hóa doanh nghiệp"

Gọi vui Z21 là "đại gia" trong các nhà máy quốc phòng cũng không có gì quá đáng. Chỉ tính từ năm 2001 đến 2006 nhà máy đã tăng doanh thu gấp 4 lần, thu nhập bình quân cán bộ, công nhân là 3,7 triệu đồng/một tháng. Đến nay ngoài các sản phẩm truyền thống Z21 có thêm 17 mặt hàng quốc phòng mới. Ngoài ra, có thêm 10 sản phẩm kinh tế mang thương hiệu Z21 trong đó có pháo hoa các loại, kíp an toàn hầm lò, kíp vi sai phi điện 30 số, dây nổ 10, dây nổ năng lượng thấp…

Nhưng điều giám đốc Nguyễn Hữu Hòe tâm đắc nhất là xây dựng văn hóa doanh nghiệp. Theo ông, văn hóa doanh nghiệp trước hết được thể hiện trong sản phẩm của nhà máy. Hàng hóa mang thương hiệu của cả cộng đồng Z21, biểu hiện từ chất lượng đến hình thức. Các loại hỏa cụ do Z21 sản xuất đạt trình độ tiên tiến so với thế giới, đó là niềm tự hào của nhà máy. Pháo hoa không rác của nhà máy góp phần bảo vệ môi trường trong sạch được bạn hàng nước ngoài rất thích. Riêng những cái tên đặt cho sản phẩm pháo hoa như hoa cúc mùa thu, hoa sen Đồng Tháp, hoa Chăm-pa… cũng là một nét văn hóa đáng yêu. Văn hóa doanh nghiệp được toát ra từ con người, môi trường cuộc sống, từ cách ứng xử thấu lý đạt tình giữa các thành viên trong nhà máy với nhau. Người lãnh đạo doanh nghiệp có văn hóa phải thực sự minh bạch, thẳng thắn, chân thành, đầy trách nhiệm. Cán bộ, công nhân làm việc nhiệt tình sáng tạo, thực hiện tốt các quy chế của nhà máy, đối xử với nhau đúng mực là người có văn hóa. Văn hóa của doanh nghiệp được thể hiện từ người gác cổng, tiếp khách trở đi, thậm chí cả món ăn đãi khách. Giám đốc Hòe vui vẻ nói: Tôi đang nghĩ tới món nem rau đặc trưng của Z21 nữa đấy.

NGUYỄN HỮU QUÝ