Làng Lý Hòa, thuộc xã Hải Trạch (Bố Trạch-Quảng Bình) là một làng nổi tiếng với nghề đánh bắt, chế biến hải sản và đóng thuyền gọ (từ 50-100 tấn) để vào Nam ra Bắc chuyên chở, mua bán hàng hóa. Chủ thuyền gọ thường thuê những trai đinh khỏe mạnh giỏi nghề sông nước làm thủy thủ.

Tháng 5-1945, đoàn thuyền gọ Lý Hòa được Hiệp hội vận tải UJOTRAIN hợp đồng chuyên chở 1.000 tấn gạo từ Sài Gòn ra thành phố Nam Định, một trung tâm hậu cần của quân đội Nhật ở khu vực Bắc Bộ. Giữa tháng 6-1945, đoàn về đến biển Lý Hòa. Ông Hoàng Văn Diệm, cán bộ Tỉnh bộ Việt Minh Quảng Bình, sau này là Chủ tịch Ủy ban kháng chiến Liên khu 4, nghe tin đã đến trực tiếp gặp ông Phan Khắc Diến, cán bộ Việt Minh của làng Lý Hòa, bàn cách vận động các chủ thuyền gọ và thủy thủ tìm cách kéo dài thời gian vận chuyển trên biển, đợi cơ hội Nhật đầu hàng quân Đồng minh để lấy gạo cứu đói nhân dân.

Ông Phan Khắc Diến liền tìm gặp các chủ thuyền gọ, đặc biệt là các hạt nhân có cảm tình với cách mạng như ông Lê Hà (Hội thương nhân cứu quốc), ông Phạm Đá (Hội thanh niên cứu quốc), ông Hồ Xuân Đạt, Hồ Khang v.v.. làm nòng cốt để thực thi chủ trương này.

Đoàn thuyền gọ chở gạo cho UJOTRAIN tiếp tục lên đường. Họ không đi thẳng ra Bắc mà phải vào Cửa Hội (Nghệ An) để tránh một đợt gió mùa Đông Bắc. Lúc này, bọn Tàu Ô trên biển chuyên đón đường cướp giật. Lấy lý do đó, mặc dầu sóng yên biển lặng trở lại nhưng đoàn thuyền chở gạo vẫn không tiếp tục lên đường. Ông Phạm Đá là người ghi chép sổ sách xuất nhập hàng hóa trên gọ, được cử lên thành phố Vinh trình bày với người trong Hiệp hội UJOTRAIN về lý do đoàn thuyền gọ chở gạo của họ chưa thể hành trình tiếp. Trong lần đi này, ông Phạm Đá đã gặp ông Trần Văn Cung, người trong Hiệp hội UJOTRAIN, nhưng chính là người của Việt Minh Nghệ An. Ông Trần Văn Cung (sau từng làm Phó bí thư tỉnh ủy Nghệ An) đưa ông Phạm Đá gặp em ruột mình là cán bộ tỉnh bộ Việt Minh tỉnh Nghệ An bấy giờ là ông Trần Văn Quang (sau này là Thượng tướng QĐND Việt Nam). Ông Trần Văn Quang vận động ông Phạm Đá trở về truyền đạt tình hình chiến sự và chủ trương của tổng bộ Việt Minh là gấp rút nắm thời cơ để lật đổ ách thống trị, giành chính quyền về tay nhân dân.

Nạn đói hoành hành khắp nơi. Quân Nhật cũng chịu chi phối bởi nạn đói khủng khiếp này. Chúng đã cho 2 ca nô đến hộ tống, bắt buộc đoàn thuyền phải tiếp tục lên đường. Từ Lạch Nẹ lên Định, thủy thủ phải lên bờ dòng dây kéo thuyền vì nước sông Hồng chảy xiết. Những cảnh tượng người chết đói thương tâm diễn ra trước mắt họ. Đang day dứt vì sợ quân Nhật sẽ chiếm hết gạo thì tình cờ, anh Lê Hà gặp được một người thân cũ, quê ở thị xã Đồng Hới-Quảng Bình, tên là Lệ. Anh Lệ lúc này là cán bộ Việt Minh thành phố Nam Định. Thế là đêm đó, anh Lê Hà đã thống nhất với 4 thuyền gọ của ông Hồ Dục, Hồ Đá, Hồ Khang và Hồ Xuân Đạt, lấy lý do đứt neo, xuôi về bến Lũng, cách Nam Định chừng 15km. Việt Minh Nam Định chờ sẵn và bốc hết 250 tấn gạo trong đêm. Gạo bốc lên bờ bao nhiêu, cán bộ Việt Minh phân phát cho dân chúng bấy nhiêu. Sáng sớm, bọn Nhật phát hiện mất 4 thuyền, chúng cho ca nô đi tìm nhưng không dám hùng hổ, táo tợn, vì lúc này chúng đang bị quân đồng minh ghìm chân, đánh cho tơi bời khắp nơi.

Những ngày này không khí cách mạng ở Định đang sục sôi. Lệnh tổng khởi nghĩa bí mật truyền đi khắp nơi. Theo bố trí của anh Lệ, tiếp đó mỗi thuyền gọ có một người của Việt Minh Nam Định xuống hướng dẫn chủ gọ áp bến một số vùng ở Nam Định bốc tiếp gạo lên bờ cấp cho nhân dân. Ngày , cuộc khởi nghĩa giành chính quyền từ tay giặc Nhật đã diễn ra ở thành phố Định. Quần chúng như một cơn lốc lớn ào xuống đường. Trong dòng người đó có hơn 80 thủy thủ của đoàn thuyền gọ Lý Hòa, Quảng Bình tham gia. Dẫn đầu là ông Lê Hà, Phạm Đá. Họ hô vang khẩu hiệu “Đả đảo phát xít Nhật”, “Nước Việt muôn năm”.

Hôm ấy, các thủy thủ đoàn thuyền gọ Lý Hòa đã được gặp ông Đặng Việt Châu, Chủ tịch lâm thời Ủy ban kháng chiến thành phố Nam Định, cùng các ông Hà Kế Tấn, Nguyễn Côn, những người sau này đã giữ những trọng trách của Đảng và Nhà nước. Các ông đã bắt tay và nhiệt liệt cảm ơn những công việc đầy ý nghĩa của bà con ngư dân Lý Hòa.

Sau sự kiện lịch sử đó, đoàn thuyền gọ trở lại Quảng Bình. Nhiều người đã đi theo hai cuộc kháng chiến và đóng góp xứng đáng công sức cho dân tộc. Ông Lê Hà sau là Bí thư Đảng ủy xã Hải Trạch, Ủy viên Huyện ủy Bố Trạch, bị giặc Pháp bắt và giết hại năm 1950. Ông Phan Khắc Diến, cán bộ lão thành cách mạng từng là Trưởng ty Bưu điện Quảng Bình rồi sau đó là Vụ trưởng Vụ kế hoạch, Tổng cục Bưu điện Việt Nam. Ông Hồ Xuân Đạt vào bộ đội thuộc trung đoàn 101 Bình Trị Thiên, nay đang nghỉ hưu tại quê nhà với quân hàm trung tá. Ông Phạm Đá năm nay 87 tuổi, hiện đang nghỉ hưu tại xã Hải Trạch, huyện Bố Trạch, nguyên là Phó giám đốc Sở Bưu điện tỉnh Bình Trị Thiên...

HỒ NGỌC DIỆP