Bộ đội Quân khu II giúp nhân dân huyện Mường Nhé, Điện Biên phát triển kinh tế

Quyết định 134 của Thủ tướng Chính phủ về chính sách hỗ trợ đất sản xuất, đất ở, nước sinh hoạt và xoá nhà dột nát, tạm bợ cho hộ đồng bào dân tộc thiểu số nghèo (Chương trình 134), sau hai năm thực hiện đã thực sự là mũi đột phá trên mặt trận xoá đói, giảm nghèo ở vùng sâu, vùng xa. Tuy nhiên, đây là chính sách đầu tư trực tiếp từ nguồn vốn Trung ương tới từng hộ nên quá trình tiến hành cũng còn phát sinh những vướng mắc cần được tháo gỡ.

Động lực giúp đồng bào xoá đói, giảm nghèo

Theo báo cáo của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội về kết quả giám sát việc thực hiện Chương trình 134, Hội đồng Dân tộc của Quốc hội nhận định: Các địa phương đã khẩn trương, nghiêm túc triển khai thực hiện QĐ 134 và thường xuyên kiểm tra, đôn đốc, giám sát việc thực hiện tại các cơ sở, hộ gia đình. Đến thời điểm tháng 8- 2006, cả nước đã có 53 tỉnh, thành phố lập xong đề án và đã được phê duyệt thực hiện theo QĐ134. Tuy nhiên, việc triển khai còn chậm và kết quả thực hiện thấp. Đến tháng 7- 2006, có 139.299 hộ được hỗ trợ nhà ở (đạt 42% nhu cầu). 13.210 hộ đã được hỗ trợ đất ở (đạt 16% nhu cầu). Một số tỉnh đã cơ bản hoàn thành việc hỗ trợ nhà ở gắn với đất ở. Về đất sản xuất, hầu hết các địa phương đều có nhiều hộ thiếu đất sản xuất. Tuy nhiên, qua 2 năm thực hiện, mới chỉ có một số ít địa phương đưa ra được giải pháp khả thi và thực hiện được, còn nhiều địa phương đang rất lúng túng, chưa có giải pháp thực hiện hoặc số diện tích thực hiện được đạt rất thấp. Một số địa phương đang xây dựng dự án di dãn dân, tái định cư để bố trí đất ở, đất sản xuất. Song việc này cần nhiều thời gian và số vốn không nhỏ, ngoài khả năng cân đối vốn của địa phương. Hiện, 20% số hộ đã được hỗ trợ đất sản xuất với diện tích gần 21.000 ha/ tổng nhu cầu 73.535ha (bằng 25%). Về nước sinh hoạt, đã thực hiện hỗ trợ nước sinh hoạt phân tán cho 77.228 hộ (bằng 28% tổng số hộ); đầu tư 3739 công trình nước sinh hoạt tập trung/tổng số nhu cầu là 7.398 công trình (đạt 51%).

Chiều ngày 19-9, trong buổi làm việc với chúng tôi, ông Nguyễn Lâm Thành, Phó Vụ trưởng Vụ Chính sách dân tộc (thuộc Uỷ ban Dân tộc của Chính phủ) cho biết: Những kết quả đã thu được có ý nghĩa rất quan trọng đối với công tác xoá đói, giảm nghèo ở vùng sâu, vùng xa. Nhiều địa phương đã sáng tạo trong tổ chức thực hiện như: tỉnh Thừa Thiên - Huế đã bố trí ngân sách tỉnh hỗ trợ thêm cho mỗi hộ 10 triệu đồng, tỉnh Quảng Nam khai thác rừng trong điều kiện cho phép để hỗ trợ đồng bào có nhà ở còn tạm bợ 10m3 gỗ/hộ, nhiều tỉnh biết huy động nguồn lực cộng đồng, dòng họ để hỗ trợ làm nhà, san nhượng đất ở và đất sản xuất. Tiêu biểu nhất là tỉnh Đắc Nông, địa phương đầu tiên trong cả nước đã hoàn thành các mục tiêu hỗ trợ về nhà ở, đất sản xuất và một phần về nước sạch. Chương trình 134 đã tạo nên khí thế mới trong nhân dân vùng sâu, vùng xa, thúc đẩy mạnh mẽ phong trào giúp đỡ, tương thân, tương ái trong cộng đồng, đẩy mạnh việc thực hiện cơ chế dân chủ ở cơ sở. Đồng bào các dân tộc thêm phấn khởi, tin tưởng vào đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, tích cực tham gia công cuộc xoá đói, giảm nghèo cho chính mình.

Tổng số hộ trong diện đối tượng 134 là 475 408 hộ. Số hộ cần hỗ trợ nhà ở là 333 313 hộ, số hộ cần hỗ trợ đất ở là 83 984 hộ = 1884 ha. Số hộ cần đất sản xuất là 237 616 hộ = 73 535 ha. Số hộ cần nước sinh hoạt 280 944 hộ và 7398 công trình nước tập trung. Nhu cầu vốn cần huy động của Trung ương gần 4 000 tỷ đồng.

Yêu cầu cao nhất của Chương trình là hiệu quả thực tế khi các hộ được hỗ trợ vốn. Ông Lương Thanh Hải, Chủ tịch UBND huyện Tương Dương (Nghệ An), một huyện đã làm tốt chương trình 134 trong thời gian qua cho rằng: "Chương trình 134 là chương trình đầu tư trực tiếp đến từng hộ đồng bào dân tộc thiểu số nghèo. Cách làm của Tương Dương là làm tốt khâu bình xét công khai, dân chủ từ cơ sở với sự tham gia của Mặt trận và các đoàn thể, các tổ chức chính trị xã hội. Làm như vậy, vừa xác định chính xác đối tượng, vừa biết được nhu cầu thực tế của đồng bào".

Xác định đúng nhu cầu của đồng bào

Khảo sát ở cơ sở, Vụ Chính sách Dân tộc nhấn mạnh đến việc xác định rõ nhu cầu của đồng bào, đó là nội dung rất quan trọng của các dự án, vì từ tiêu chuẩn chung của chương trình đến tiêu chí cụ thể cho đồng bào mỗi dân tộc, mỗi vùng miền là rất khác nhau. Ví dụ, tiêu chí về đất ở, theo quy định của chương trình 134 là mỗi hộ phải có 200m2 trở lên nhưng qua khảo sát, ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long, do lối sống và tập quán của đồng bào vùng kênh rạch thì mỗi hộ chỉ cần 50-70m2 đất ở là tạm đủ, và quỹ đất của địa phương cũng chỉ có thể bảo đảm ở mức ấy. Trong nội dung hỗ trợ đất sản xuất, quy định mỗi hộ phải có 0,5 ha đất canh tác nhưng có địa phương bảo đảm ở mức cao hơn do diện tích đất rừng, đất khai hoang còn nhiều, như Bình Thuận, An Giang…Ngược lại, một số địa phương lại rất khó khăn do thiếu quỹ đất. Nhiều tỉnh phải mua lại đất để hỗ trợ cho đồng bào thì giá đền bù hoặc mua lại cao hơn mức tiền hỗ trợ từ ngân sách. Nhiều nơi thu hồi đất của các nông, lâm trường để hỗ trợ đồng bào nhưng đất nông, lâm trường hiện được định giá theo vườn cây (như Quyết định 146) nên gặp nhiều khó khăn.

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng nhiều địa phương chậm triển khai Chương trình 134, theo ông Nguyễn Lâm Thành, là do công tác điều tra, phân loại hộ đồng bào dân tộc thiểu số nghèo thuộc diện thụ hưởng theo quyết định 134 chưa được hiểu đúng và thống nhất. Chương trình 134 thực hiện theo phương châm: "Nhân dân làm, Nhà nước hỗ trợ, cộng đồng giúp đỡ" với đối tượng là các hộ nghèo theo mức chuẩn nghèo cũ, có mức thu nhập dưới 80 ngàn đồng/người/tháng (tính theo thời điểm giá cả tháng 12-2004). Nhiều địa phương không xác định rõ mức chuẩn này, hoặc biết nhưng vì muốn có nhiều hộ được hưởng tiền hỗ trợ của Nhà nước nên đã "lạm phát" số hộ thụ hưởng.

Để đẩy nhanh tiến độ và nâng cao hiệu quả thực hiện quyết định, trong phiên họp ngày hôm qua, các thành viên Uỷ ban Thường vụ Quốc hội cho rằng cần sớm khắc phục những tồn tại trong việc điều tra, rà soát, bình xét đối tượng từ cấp cơ sở. Chính vì khâu này thực hiện chưa tốt dẫn đến những khó khăn, vướng mắc khi triển khai. Nhiều địa phương đã phải rà soát đối tượng từ 2 đến 3 lần mà vẫn còn bất cập. Các tỉnh: Thanh Hoá, Gia Lai, Thừa Thiên- Huế, Bắc Kạn… là những địa phương có số hộ phát sinh lớn (từ hơn 700 đến gần 4.000 hộ). Còn tại Kiên Giang, Đồng Tháp, Lai Châu, Sơn La, Nghệ An…, sau khi các bộ, ngành Trung ương tiến hành rà soát lại đề án đã giảm đáng kể số lượng hộ được hưởng chính sách 134 (giảm từ hơn 3.000 đến hơn 8.500 hộ). Đề án 134 của một số tỉnh đã làm đi làm lại mà vẫn trùng lắp hoặc bỏ sót đối tượng và chưa khẳng định rõ số lượng, quy mô công trình… Đại biểu Ksor Phước cho rằng, trong thực tế việc bình xét đối tượng không dễ thực hiện đúng theo quy định. Đúng ra, đối tượng chỉ là hộ đồng bào dân tộc thiểu số nghèo, khó khăn. Nhưng ở không ít nơi, nhiều hộ người Kinh sống cùng địa bàn với hộ đồng bào dân tộc thiểu số trên cùng một địa bàn cũng có đời sống khó khăn không kém, vì vậy việc bình xét đối tượng lại phải có những xử lý linh hoạt hơn.

Một số ý kiến băn khoăn về việc phân bổ vốn còn một số bất hợp lý, cần sớm được điều chỉnh. Hiện, mức hỗ trợ bình quân thấp hơn nhiều so với nhu cầu của các mục tiêu, do vậy chưa thể hiện đúng sự ưu tiên hỗ trợ đối với các tỉnh nghèo, các địa phương có nhiều hộ dân tộc thiểu số nghèo. Một số mẫu nhà ở do phụ thuộc vào số vốn đầu tư thấp nên diện tích và kiến trúc chưa phù hợp với đặc điểm cư trú, phong tục, truyền thống của đồng bào. Việc giải ngân về các địa phương vừa chậm so với tiến độ thực hiện, vừa không đủ vốn. Việc phân bổ vốn còn có biểu hiện thiếu căn cứ, địa phương có ít hộ dân tộc thiểu số nghèo lại được phân bổ nhiều vốn, thậm chí phân bổ thừa vốn cho 5 tỉnh. Đại biểu đề nghị: Không nên đầu tư dàn trải, nhỏ lẻ như hiện nay và cần chú ý hiện tượng tách hộ để hưởng thêm lợi từ QĐ 134.

Việc thực hiện hỗ trợ đất sản xuất và nước sinh hoạt, kết quả thực hiện đạt rất thấp do có nhiều khó khăn, vì vậy các đại biểu cho rằng các địa phương đề nghị kéo dài thêm thời gian thực hiện QĐ 134 là có căn cứ, cần xem xét và cho kéo dài đến cuối năm 2008. Đồng thời, việc hỗ trợ này cần được chỉ đạo lồng ghép vào các chương trình khác để tiếp tục thực hiện sau khi QĐ 134 hết thời hạn. Chính phủ cần có biện pháp chỉ đạo thống nhất, tích cực trong việc tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc để thực hiện được việc thu hồi đất sản xuất của các nông, lâm trường giao cho hộ đồng bào dân tộc thiểu số nghèo không có đất sản xuất. Bên cạnh đó, cần làm rõ các giải pháp và cơ chế, chính sách giảm áp lực về đất sản xuất cho hộ đồng bào nói trên bằng việc hỗ trợ đào tạo nghề, chuyển nghề, hỗ trợ vốn, giống cây, con, công cụ sản xuất…

Hồng Hải-Hạnh Nguyên