“Con suối Sa Mách bắt nguồn từ cao nguyên Lâm Đồng, chảy xuyên qua những buôn làng, núi rừng, trập trùng hùng vĩ. Khi chảy qua vùng đất này, con suối phình ra, uốn những đường cong theo hình đất nước Việt . Nhiều người bảo rằng, đó là sự hưng thịnh của trời đất. Con người chọn vùng đất này sinh sống, tất sẽ nên nghiệp lớn.

Làng Châu Ro này bao đời đi theo Cụ Hồ, theo Đảng, đánh Tây, diệt Mỹ, tuy đói khổ, hiểm nguy trăm bề, nhưng nhờ đoàn kết một lòng, đã làm nên những kỳ tích chói ngời, góp phần đưa Cách mạng đến thành công. Bây giờ đến lượt cái đói, cái nghèo cũng theo con nước trôi đi...”.

Già làng Tơ Tơ dừng đôi tay gân guốc trên cây đàn Goong -ca-la rồi bắt đầu câu chuyện với tôi như thế!

Già làng mang gương mặt của suối

Chòm râu dài bồng bềnh tựa một suối mây trắng như bông trên gương mặt cương nghị, phúc hậu, trông Già làng Tơ Tơ như một ông Tiên giữa đại ngàn Sa Mách. Già dẫn tôi theo lối cầu thang leo lên căn gác ngôi nhà sàn. Ngôi nhà được Già gọi vui là “Bảo tàng” của làng. Mà nó cũng như một bảo tàng thật. Già lưu giữ tại đây hơn 100 hiện vật, bao gồm các loại dụng cụ lao động, sinh hoạt, săn bắt, nhạc cụ truyền thống... của đồng bào dân tộc Châu Ro cổ xưa.

Già mời tôi ngồi xuống giữa sàn, ngay dưới cái bàn thờ tam cấp, được làm bằng tre, đã ngả màu đen bóng. Chênh chếch bên cửa sổ, ánh nắng ban mai theo một đường nghiêng rọi vào bàn thờ. Già ôn tồn bảo tôi:

- Đây là bàn thờ dùng để cúng lễ Nhang Lúa, Nhang Rừng, Nhang Nhà. Hằng năm, vào mùa mặt trời đi nghiêng, dân làng Châu Ro tổ chức lễ cúng...

Truyền thuyết của đồng bào Châu Ro kể rằng, sự sướng khổ của cuộc sống con người được quyết định bởi 3 vị thần: Thần Lúa, Thần Rừng và Thần Nhà, trong đó Thần Lúa quan trọng hơn cả. Vào kỳ lúa trổ bông là lúc Thần Lúa xuất hiện. Khoảng thời gian này mặt trời không đi theo phương thẳng đứng ngang trên đầu ngọn lúa, vì sợ Thần Lúa quở trách, mà phải đi nghiêng...

Đã qua hàng trăm mùa mặt trời đi nghiêng, phong tục tập quán của làng vẫn được các bậc cao niên gìn giữ để giáo dục cháu con. Năm nay Già làng Tơ Tơ bước vào ngưỡng bát thập, là cây đại thụ của cộng đồng người dân tộc Châu Ro ở tỉnh Đồng Nai và là Ủy viên Ủy ban MTTQ tỉnh. Làng Châu Ro bên dòng suối Sa Mách là nơi chôn nhau cắt rốn của Già. Hầu hết các hộ dân trong làng đều là người bản địa. Làng được gọi theo ngôn ngữ người Kinh là làng Lý Lịch (trước đây thuộc xã Lý Lịch), xã Phú Lý, huyện Vĩnh Cửu.

Cái tên của Già, Tơ Tơ nghĩa là “nổi”, mang ý nghĩa, hình bóng in trên suối. Già là con thứ năm trong gia đình nên được gọi thân mật theo cách của người Kinh vùng Nam Bộ là Năm Nổi. Già kể: Thuở mới sinh ra, ông bà đặt tên cho Già như vậy với mong muốn, dù cuộc sống có xoay vần thế nào thì lòng người vẫn như con suối Sa Mách, mãi mãi giữ vững sự tinh khiết, trong sạch, chảy về một hướng.

Tơ Tơ là người mang gương mặt của suối. Tơ Tơ sinh ra vào thời thuộc Pháp. Lên 7 tuổi, cậu bắt đầu đặt những bước chân trên con đường Cách mạng, làm giao liên cho Việt Minh. Thời đó, vùng này rừng rậm bao phủ, làng chỉ có ngót chục nóc nhà sàn, sinh sống bằng nghề hái lượm và săn bắt thú rừng. Thế rồi đến một ngày nọ, đúng vào mùa mặt trời đi nghiêng, dân làng bắt gặp những người đi dép cao su, mặc áo vải đến, nói là người của Đảng, của Cụ Hồ. Họ đến đây tìm sự che chở của núi rừng, sự đùm bọc của buôn làng để xây dựng căn cứ địa đánh Tây. Tơ Tơ được giác ngộ Cách mạng từ đó.

Khi địch đánh hơi được căn cứ Cách mạng của Việt Minh, chúng tổ chức bố ráp, săn lùng dữ dội. Tơ Tơ cùng người của làng phải tìm cách nuôi giấu cán bộ. Họ dẫn cán bộ vào sâu trong rừng, chọn nơi gần ngọn những con suối nhỏ, làm lán cho cán bộ ở trong những hốc đá. Vào năm 1952, một trận bão lớn nổi lên kèm theo những ngày mưa dữ dội làm cho vùng này ngập chìm trong biển nước. Mùa màng mất sạch. Làng rơi vào cơn đói. Người của làng bảo, do bọn giặc Tây càn quét, bắn phá, cướp bóc nên Thần Lúa, Thần Rừng vùng này đã đi “lánh nạn”, không phù hộ cho con người nữa. Lễ hội Nhang lúa, Nhang rừng... không tổ chức được.

Để sự bình yên, hưng thịnh trở lại làng, cách duy nhất người của làng phải làm là giúp sức Việt Minh làm Cách mạng đánh đuổi giặc cướp nước. Không còn hạt gạo, củ khoai nữa, Tơ Tơ cùng đám trai tráng trong làng mang gùi vào rừng đi tìm củ chụp, hái nấm, đào củ mài về nuôi cán bộ. Đất trời phù hộ, họ tìm được một ngọn đồi có rất nhiều củ chụp. Họ đánh dấu đường đi rồi đặt tên cho ngọn đồi này là đồi Củ Chụp. Cái “mỏ” lương thực này đã nuôi sống dân làng và cán bộ Cách mạng suốt những năm ròng kháng chiến trong điều kiện đói khát, khó khăn...

- Bây giờ đồi Củ Chụp là một địa chỉ quan trọng trong cụm Di tích Lịch sử Chiến khu D - Già làng Tơ Tơ nói, rồi chỉ tay về phía chái nhà. Ở đó Già treo một cái lưỡi cuốc đã mòn vẹt đến tận quai. Đó là loại lưỡi cuốc có từ thời kháng Pháp, có lưỡi ở hai đầu, một đầu dẹt, một đầu nhọn. Đây là kỷ vật một thời trai trẻ Già đi đào củ chụp nuôi cán bộ Cách mạng những năm kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ.

Hiện trong “bảo tàng” của Già vẫn còn lưu giữ khá nhiều hình ảnh Già chụp chung với các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước tại Chiến khu D trong những lần kỷ niệm ngày truyền thống. Đó là những cán bộ đã được gia đình Già và dân làng nuôi giấu trong suốt hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, như: Huỳnh Văn Nghệ, Mai Chí Thọ v.v… Già kể, thời kỳ đánh Mỹ, hình ảnh đáng nhớ nhất là lần bắn cháy máy bay địch theo kiểu bắn nghiêng. Hồi đó Già làm Bí thư chi bộ xã. Thấy trực thăng địch bay vè vè trên những cánh rừng như đàn ve, Già cùng đội dân quân du kích phục bắn. Nhưng bắn hoài mà máy bay không cháy. Khi nói chuyện này với các chiến sĩ quân giải phóng, họ bảo: “Đứng dưới đất bắn ngược lên nó không cháy đâu. Phải leo lên đỉnh núi, phục trên ngọn cây, chừng nào nó hạ độ cao thì bắn xiên vào mình nó, cháy liền à”. Bí thư chi bộ Tơ Tơ nghe theo, về tổ chức cho anh em phục kích máy bay Mỹ theo cách này. Quả nhiên khi nổ súng, nó cháy rần rần như con quạ bị thiêu sống giữa không trung.

Bây giờ những xác máy bay bị bắn cháy, những khẩu súng của dân quân Châu Ro ngày đó đều được lưu giữ trong bảo tàng tỉnh Đồng Nai và khu Di tích Chiến khu D. Đồng bào Châu Ro luôn tự hào về một vùng đất, về những con người như Già làng Tơ Tơ.

Mỗi bước đi trong cuộc đời của Già làng Tơ Tơ đều gắn với những thăng trầm của dân làng Châu Ro bên dòng Sa Mách. Nhờ đi theo Cách mạng, Già được học hành về văn hóa, nhất là học về lý luận chính trị tại trường Nguyễn Ái Quốc. Già hiểu, trách nhiệm nặng nề của thế hệ Già là truyền ngọn lửa Cách mạng mà Đảng, Cụ Hồ đã thắp lên trong tim cho thế hệ con cháu.

Chiến tranh đi qua, cái đói nghèo ở lại. Đã có lúc Già buồn, vì trong lớp con cháu hôm nay đã xuất hiện ý nghĩ: Đời ông bà, cha mẹ đi theo Cách mạng kháng Tây rồi chống Mỹ, thế mà vẫn cứ đói nghèo triền miên. Mỗi bận họp làng, Già nói về lý tưởng, nhiều đứa không muốn nghe. Thực tình Già thương dân làng lắm. Con nai, con hoẵng không còn để mà đặt cái bẫy. Rừng không được đốt làm nương rẫy nữa, sống bằng cái gì? Nhưng rồi, Đảng và Nhà nước đã không quên dân làng.

Một ngày nọ, cũng vào mùa mặt trời đi nghiêng, từng đoàn bộ đội về làng. - “Lại chuẩn bị làm cách mạng, làm kháng chiến ư”? Nhiều người hỏi thế. - “Đúng rồi! Làm cách mạng, nhưng không phải kháng chiến như năm xưa mà là làm cách mạng chống đói nghèo, lạc hậu. Bộ đội là người của Đảng, sẽ giúp dân làng đuổi cái đói nghèo, đưa cái chữ về thắp sáng vùng này”-Bộ đội nói với dân làng thế!

Mặt trời giữa đại ngàn

Dọc đường chúng tôi về Sa Mách mênh mông một màu xanh ngút ngàn của rừng. Tỉnh lộ 761 như một dải lụa thẫm xuyên qua đại ngàn hùng vĩ, có lúc vắt vẻo giữa lưng chừng trời như đang đi trong mây, có lúc chìm trong tiếng suối reo giữa âm u hoang dã. Lướt trên con đường êm như lụa, đẹp như tranh này, thỉnh thoảng chúng tôi lại bắt gặp những chú sóc, chồn, cheo... men theo bờ bê tông sưởi nắng. Gặp tiếng động cơ xe máy, chúng giương cặp mắt thao láo nhìn rồi vọt thẳng vào rừng. Già làng Tơ Tơ bảo: Đó là con đường của Đảng dành cho dân. Ngày xưa, hai tiếng “con đường” đối với thế hệ Già là sự chọn lựa trong tâm tưởng, hoặc đi theo giặc Tây để có gạo, có muối trước mắt; hoặc đi theo Cách mạng để có tương lai. Phải có sự giác ngộ sâu sắc dân làng mới chọn con đường đi theo Cách mạng.

Bây giờ, đối với thế hệ trẻ, khái niệm “con đường” không chỉ là định hướng lý tưởng mà còn là sự hiện hữu của một con đường nhựa phẳng lỳ hai làn xe ô tô nối từ buôn làng ra tới trung tâm huyện. Đó là sự đột phá để dân làng đón ánh sáng văn hóa, văn minh đô thị, tiếp thu cách nghĩ, cách làm mới để bắt đất “đẻ” ra vàng.

Mở đường cho dân, giúp dân an cư để lạc nghiệp, đó là quyết tâm của các cấp ủy Đảng địa phương và Bộ đội Cụ Hồ. Cùng với việc nhựa hóa con đường huyết mạch để phá thế “ốc đảo” của làng, là việc xây nhà, lập làng theo mô hình làng kinh tế - văn hóa Châu Ro. Dự án xây dựng làng Châu Ro do Bộ Tư lệnh Quân khu 7 đảm nhiệm. Đơn vị trực tiếp làm chủ đầu tư là Bộ CHQS tỉnh Đồng Nai. Các cán bộ của Bộ CHQS tỉnh cùng với các kỹ sư xây dựng đã về làng khảo sát, lập qui hoạch. Dân làng từ xưa đến nay quen sống ở nhà sàn, nay chuyển sang bê tông hóa phải có kiến trúc phù hợp với phong tục tập quán, thói quen sinh hoạt của người dân. Với sự tham gia góp ý của Già làng, tham khảo ý kiến của các hộ dân, kiểu nhà xây, lợp mái tôn thoáng mát được xây dựng đồng loạt. Đường bê tông chạy dọc làng. Hệ thống cấp nước sạch được triển khai. Trung tâm văn hóa đặt ngay giữa làng với hệ thống nhà hội trường để sinh hoạt văn hóa cộng đồng, địa điểm tổ chức lễ hội truyền thống, văn phòng của trưởng ấp v.v…

(Còn nữa)

Bài và ảnh: PHAN TÙNG SƠN